Çinko-alüminyum esaslı yatak alaşımlarının içyapı ve tribolojik özelliklerinin incelenmesi

Değişik kimyasal bileşimlerde bir dizi ikili çinko-alümin yum, üçlü çinko-alüminyum-bakır ve çinko-alüminyum-silisyum ve dörtlü çinko-alüminyum-bakır-silisyum alaşımları kokil dökün yön temi ile üre tildi. Alaşımların içyapı ve mekanik özellikleri, ge rek dökülmüş, gerekse ısıl işlem görmüş durumlarda incelenerek, kimyasal bileşim oranının bu özellikler üzerindeki etkileri be lirlendi. Sözkonusu alaşımların aşınma davranışları ise, labora tuvarda imal edilen yeni bir aşınma deney düzeneği yardımı ile incelendi. Bulunan sonuçlar alaşımların kimyasal bileşimi, içya pısı ve mekanik özelliklerine dayandırılarak açıklandı. İncelemeler sonucunda, ikili alaşımların çekme dayanımı ile sertliğinin artan alüminyum oranı ile artarak yaklaşık % 60 Al o ranında en yüksek değerlere ulaştığı ve bu oranın üzerindeki bi leşimlerde ise, tekrar azaldığı görüldü. Düşük oranlarda bakır i çeren üçlü Zn-Al-Cu alaşımlarında ise, mukavemet değerlerinin alü minyum oranı ile artarak % 40 Al oranında en yüksek değerlere ulaştıktan sonra, tekrar düştüğü gözlendi. Ayrıca, düşük oranlarda ki bakır katkılarının ikili çinko-alüminyum alaşımlarının çekme dayanımı ile sertliğini büyük ölçüde arttırdığı belirlendi. Ancak, belirli bir oranın üzerindeki bakır katkılarının, bu alaşımların mekanik özelliklerini olumsuz yönde etkilediği görüldü. Bu çalışmada, dökülmüş durumdaki alaşımların stabilize edil miş alaşımlardan daha üstün aşınma davranışı sergilediği görüldü. Nitekim, en yüksek aşınma direnci dökülmüş durumdaki silisyum içe ren üçlü alaşımdan, en düşük aşınma direnci ise stabilize edilmiş durumdaki bakır içeren üçlü ZnA125Cu2 alaşımından elde edildi. Si lisyum,içeren bütün alaşımlar (ZnA140Si2, ZnAl40Cu2Si2), gerek ba kır içeren alaşımlardan ve gerekse geleneksel bir yatak malzemesi olan DIN-1705 (CuSnl2) bronzundan daha üstün aşınma davranışı ser giledi. Alaşımların hem mukavemet ve hemde aşınma direncini yük seltmek bakımından, bakır ve silisyumun çok uygun alaşım element leri olduğu belirlendi. Bakır katkısı alaşımların mekanik özellik-4 lerini iyileştirmede silisyumdan daha etkili olurken, silisyum katkısının aşınma dayanımını arttırmada bakırdan daha etkin ol duğu görüldü. Nitekim, hem bakır ve hemde silisyum içeren dörtlü ZnAl40Cu2Si2 alaşımının, mukavemet yönünden üçlü ZnAl40Si2 ala şımından, aşınma dayanımı bakımından ise yalnız bakır içeren ötektoid ve monotektoid esaslı üçlü Zn-Al-Cu alaşımlarından da ha üstün olduğu belirlendi.