Türkiye'de sınırlı yayılış gösteren bazı istilacı böcek türlerinin iklim değişikliğine bağlı olarak potansiyel dağılım alanlarının belirlenmesi

İstilacı böcek türleri, değişen iklim koşulları altında küresel ölçekte önemli ekolojik ve ekonomik tehditler oluşturmaktadır. Türkiye, üç ana fitocoğrafik bölgeyi kapsayan özgün biyocoğrafik konumuyla zengin bir tarımsal mirasa ve bir biyoçeşitlilik merkez üssü statüsüne sahiptir. Bununla birlikte, giderek artan ticaret ve seyahat hacmi ile iklim değişikliği, ülkeyi biyolojik istilalara karşı her geçen gün daha da kırılgan hâle getirmektedir. İstilacı böcek türlerinin potansiyel dağılım alanlarının öngörülmesi, karantina uygulamaları ve hızlı müdahale faaliyetleri yoluyla yayılımlarının durdurulması açısından kritik öneme sahiptir. Tür dağılım modelleri (TDM'ler), bilinen yayılış kayıtlarını iklimsel ve diğer çevresel değişkenlerle ilişkilendirerek hedef türlerin potansiyel yayılışını öngörmede güvenilir araçlar sunmaktadırlar. Bu çalışmada, Maksimum Entropi (MaxEnt) tür dağılım modeli, beş istilacı böcek türünün—Anoplophora chinensis, Dryocosmus kuriphilus, Halyomorpha halys, Garella musculana ve Corythucha arcuata—mevcut ve geleceğe yönelik iklim koşulları altında (CMIP6 iklim değişikliği senaryoları SSP1-2.6 ve SSP5-8.5) potansiyel dağılımını tahmin etmek için kullanılmıştır. Tüm türlere ait gözlem kayıtları küresel biyoçeşitlilik veri tabanları ve hakemli literatürlerden derlendikten sonra coğrafi referanslandırma yapılarak titizlikle temizlenmiştir. WorldClim veri tabanından elde edilen yüksek çözünürlüklü 19 biyoklimatik değişken (bio1–bio19) Türkiye genelindeki potansiyel dağılımların tahmininde öngörücü olarak kullanılmıştır. MaxEnt modeli, R istatistik ortamındaki 'ENMeval' paketiyle optimize edilmiş; modele dâhil edilecek çevresel değişkenler, korelasyon matrisi ve model eğitimine katkıları temel alınarak seçilmiştir. Yüksek korelasyonlu değişken çiftlerinde, modele katkısı daha düşük olan değişken elenmiştir. Model, gözlem verilerinin %75'iyle eğitilmiş, kalan %25'iyle sınanmıştır. Öngörü performansı, alıcı işletim karakteristiği (ROC) eğrisi altındaki alan (AUC) kullanılarak değerlendirilmiş ve tüm türler için modelin güçlü tahmin performansı gösterdiği (AUC > 0.90) belirlenmiştir. Bulgular, bio4 (sıcaklık mevsimselliği) ve bio14'ün (en kurak ayın yağış miktarı) tüm istilacı böcek türlerinin potansiyel dağılımını en tutarlı biçimde etkileyen ortak iklim parametreleri olarak öne çıktığını göstermektedir. Beş türün tamamı, geleceğe yönelik iklim senaryoları altında menzil genişlemesi sergilemiş; yüksek emisyon senaryosunda (SSP5-8.5) genişleme daha da belirgin olmuştur. Türlerin dağılımlarının kuzeye ve daha yüksek rakımlı alanlara doğru kayacağı öngörülmüştür. Elde edilen potansiyel dağılım haritaları, istila riski altındaki alanları tanımlamakta ve biyogüvenlik önlemleri, erken uyarı sistemleri ve iklime uyarlanmış zararlı yönetimi çözümlerinin acilen hayata geçirilmesi gereğine işaret etmektedir. Çalışma, iklim temelli mekânsal modellemeyi istilacı böcek türlerinin izlenmesine entegre ederek, Türkiye'de proaktif politika üretimi ile sürdürülebilir tarım ve ormancılık planlaması için temel kanıtlar sunmaktadır.