CO2 salımı, enerji tüketimi, ekonomik büyüme ve dışa açıklık ilişkisi: Türkiye ve Çin üzerine bir inceleme

Bu çalışmanın amacı, CO2 salımı, enerji tüketimi, ekonomik büyüme ve dışa açıklık arasındaki ilişkiyi Türkiye ve Çin ülke örnekleri üzerinden incelemektir. CO2 salımı, ekonomi literatüründe genellikle ekonomik faaliyetlerin neden olduğu çevre tahribatının bir göstergesi olarak ele alınmıştır. Ancak CO2'nin iklim değişikliği ile olan bağlantısı, etkilerinin çevresel hasardan daha fazlası olduğu konusunda kamuoyunu ikna etmiş ve bu durum iklim değişikliği ile mücadelede uluslararası politikaları şekillendirmiştir. Bu kapsamda, gelişmekte olan ülkelerin kalkınma çabalarının dünya iklimine daha fazla hasar vermemesi adına düşük karbonlu kalkınma yollarına yönelmeleri konusunda bir fikir birliği oluşmuştur. Çin ve Türkiye gibi birçok ülke "karbon nötr" hedeflerini ilan etmiştir. Bu çalışma, Türkiye ve Çin'de gelir, enerji tüketimi, dışa açıklık ve CO2 salımları arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Ülkelerin daha etkin karbon azaltıcı politikalar tasarlaması için bu değişkenler arasındaki ilişkinin daha iyi anlaşılması gerekmektedir. Bu çalışma kapsamında bu değişkenler arasındaki ilişki eşbütünleşme yöntemi ve nedensellik testleri ile araştırılmıştır. Çalışmanın ampirik uygulamasında, Türkiye ve Çin ülke örneklerinde CO2 salımı, enerji tüketimi, ekonomik büyüme ve dışa açıklık arasındaki eşbütünleşme ilişkisi ARDL modeli (Autoregressive Distrubuted Lag-Otoregresif Gecikmesi Dağıtılmış Modeller) kullanılarak analiz edilmiştir. Ayrıca, her iki ülke içinde CO2 salımını azaltan bir faktör olarak yenilenebilir enerjinin durumu ve yenilenebilir enerjiye yönelik politikalar özetlenmiştir. Daha sonra, ampirik analiz sonucu elde edilen bulgular karşılaştırılmalı ülke analizi çerçevesinde tartışılarak yorumlanmıştır. Çalışma kapsamında Türkiye için 1970-2022 yılları arasındaki döneme ait veri seti kullanılmışken, Çin için 1979-2022 yılları arasındaki döneme ait veri seti kullanılmıştır. Yapılan analizler sonucu elde edilen sonuçlara göre Türkiye ve Çin ülke örneklerinde, kişi başına CO2 salımı, kişi başına enerji tüketimi, kişi başına yenilenebilir enerji tüketimi, kişi başına GSYİH, kişi başına GSYİH'nin karesi, ticari dışa açıklık oranı ve DYY'nin GSYİH'deki payı arasında bir eşbütünleşme ilişkisi tespit edilmiştir. Türkiye örneğinde, uzun dönemde kişi başına GSYİH'nin karesindeki artış ve kişi başına yenilenebilir enerji tüketimindeki artış kişi başına CO2 salımını azaltırırken, kişi başına GSYİH'deki artış, kişi başına enerji tüketimindeki artış ve DYY kişi başına CO2 salımını artırmaktadır. Ayrıca, Türkiye örneğinde uzun dönemde ÇKE ve KCH hipotezi doğrulanmıştır. Çin ülke örneğinde, uzun dönemde kişi başına GSYİH'deki artış ve kişi başına enerji tüketimindeki artış kişi başına CO2 salımını artırırken, DYY'deki artış, kişi başına GSYİH'nin karesindeki artış, kişi başına yenilenebilir enerji tüketimindeki artış ve ticari dışa açıklıktaki artış kişi başına CO2 salımını azaltmaktadır. Ayrıca, Çin için uzun dönemde ÇKE hipotezi ve KHH hipotezi geçerli bulunmuştur. Her iki ülke için de yenilenebilir enerji tüketimini artırmak CO2 salımını azaltmada etkili bir yöntemdir. Ancak bu etki Çin'de çok daha fazladır. Çin incelenen dönem itibariyle karbon yoğun bir büyüme sergilemiştir. Çin'de ve Türkiye'de CO2 salımını en çok artıran faktörler sırasıyla kişi başına GSYİH ve kişi başına enerji tüketimidir. Ancak bu değişkenlerin CO2 salımına etkileri Çin'de Türkiye'ye göre daha yüksektir. Sonuç olarak, her iki ülkenin de enerji verimliliğini artırması, yenilenebilir enerjiyi teşvik etmesi, Türkiye'nin emisyon ticaretini başlatması, Çin'in ise kapsamını genişletmesi gerekmektedir. Türkiye'nin DYY akışlarının çevre dostu sektörlere yönelmesini sağlayacak politikalar tasarlaması önemlidir. Çin ise dışa açıklığını artırarak yeşil sektörlere olan yatırımları artıracak politikalar uygulamalıdır. Her iki ülkenin de karbon nötr hedefleriyle çelişmemek adına kömürden çıkışa dair kademeli bir planı gündemlerine alması gerekmektedir.