Coğrafi bilgi sistemleri tabanlı yarı dinamik sel ve taşkın tahmin modelinin geliştirilmesi

Afetler çağlar boyunca insanlık üzerinde en büyük yıkıcı etkiye sahip başlıca olaylardandır. Dünya genelinde artan nüfus insanları kentleşmeye itmekte, artan nüfus afetlerden etkilenen kişi sayısını doğrudan etkilemektedir. Dünya genelinde ek sık yaşanan afetler meteorolojik kökenli olanlardır. Raporlara göre 2002-2021 yılları arasında 370 doğal afet meydana gelmişken 2022 yılında 387 doğal afetle karşılaşılmış ve bu afetlerde binlerce can kaybı yaşanmış, milyonlarca kişi etkilenmiş ve milyarlarca liralık maddi kayıplar gerçekleşmiştir. Son 20 yıl incelendiğinde sel-taşkın olayları hem gerçekleşme sayısı hem de etkilenen kişi sayısı olarak ilk sırada yer almaktadır. Hızla artan kentleşme sel-taşkın olaylarından en çok kentsel bölgelerin etkilenmesine neden olmaktadır. Etkin bir kent ve afet yönetimi, afetlerin etkilerini en aza indirmek için kaçınılmazdır. Teknolojik gelişmeler, bilgi sistemleri ve bunların ürünü olan akıllı kent uygulamaları afetlerin etkin yönetilmesinde en önemli araç olarak öne çıkmaktadır. Bu tez kapsamında akıllı kentler ve teknolojik gelişmelerle elde edilebilen veriler kullanılarak sel-taşkın riskini yarı dinamik olarak tahmin eden bir model geliştirilmiştir. Sel-taşkın olaylarında etkili olan pek çok faktör vardır, bu faktörler, literatür araştırmaları ve uzman görüşleri ile belirlenmiş ve iki farklı Çok Kriterli Karar Verme yöntemi olan Analitik Hiyerarşi Prosesi ve Kararız Bulanık Dilsel Terim Setleri yöntemleri ile ağırlıkları hesaplanmıştır. Sürekli güncellenen meteorolojik tahmin verileri ve belirlenen bir takım statik kriterlere bağlı olarak çeşitli Coğrafi Bilgi Sistemleri analizleri ile "yarı dinamik" sel-taşkın riskine dair veriler üretilmiştir. Statik kriterlere bağlı olarak üretilen veriler ile tahmin edilen saatlik yağış ve nem değişkenlerine bağlı olarak hangi bölgelerde risk oluşabileceğine dair tespitler yapılmıştır. Statik ve dinamik verilerin birlikte değerlendirilmesi ile 100m çözünürlüklü sel-taşkın tahmin haritalarına göre; çalışma alanında dinamik verilere göre değişiklik göstermek üzere, ilk ve en yüksek risk altında kalan bölgeleri Atakum ve Canik ilçelerinin sahile yakın kısımları olarak belirlenmiştir. Elde edilen sonuçlar daha önce yaşanan sel-taşkın olayları ile doğrulanmıştır. Etkilenmesi beklenen bölgeye ait 3B kent modeli ile önlem alınması gereken alanlar tespit edilerek karar vericilere destek olması amaçlanmaktadır.