Çok katmanlı yönetişim kuramı çerçevesinde Avrupa Birliği'nde ikincillik ilkesi

Avrupa Birliği (AB), ulus-devlet sınırlarının ötesinde, çok katmanlı ve çok aktörlü yönetişim yapısı ile tanımlanan ulusüstü bir kuruluştur. Bu yapının işleyişini anlamak ve açıklamak için geliştirilen kuramsal çerçevelerden biri olan Çok Katmanlı Yönetişim (ÇKY) kuramı, AB'nin karmaşık karar alma süreçlerini analiz etmekte etkili bir araç sunmaktadır. Bu kuram AB bütünleşme sürecinde yerel, ulusal ve ulusüstü aktörlerin birlikte ve çoğu zaman birbirleriyle rekabet hâlinde politika üretmelerini temel bir yönetişim biçimi olarak ele almaktadır. Çok katmanlı yönetişim yapısının merkezinde yer alan konulardan biri de ikincillik ilkesidir. Birçok uluslararası kuruluşun ve ulus devletin yönetiminde etkin bir yere sahip olan ikincillik ilkesi, özellikle 1992 yılından bu yana, AB hukukunun genel bir ilkesi olmuş ve AB'nin işleyişinde önemli bir rol oynamıştır. Çok katmanlı ve katılımcı bir yönetişim yapısına sahip olan Avrupa Birliği'nde, karar alma ve politikalar üretme süreçlerinde yerel ve bölgesel yönetimlerin önemli bir rolü vardır. İkincillik ilkesine göre, AB merkezi yönetimi tarafından bir karar alınmadan önce, ilgili politikanın üye devletler veya daha alt idari birimler tarafından etkin bir biçimde yürütülüp yürütülemeyeceğinin değerlendirilmesi gerekmektedir. İkincillik ilkesi AB'nin karar alma süreçlerinde temel bir ilke olarak yer almakta olup, merkezi yönetimlerin üye devletlerde yerel yönetimlerin işleyişine müdahil olmaması gerektiğini, sadece yerel ya da bölgesel düzeyde daha etkili bir şekilde çözüme kavuşturulabilecek konularda müdahale edebileceğini savunmaktadır. Bu ilke, AB içerisinde sadece yetki dağılımının teknik bir yönü değil, aynı zamanda AB'nin demokratik meşruiyeti, hesap verebilirliği ve etkinliği açısından da merkezi bir rol oynamaktadır. Bu çalışmada, ikincillik ilkesinin Avrupa Birliği'nin kurumsal yapısı içindeki yeri ve işlevi Çok Katmanlı Yönetişim Kuramı bağlamında incelenmiştir. Çalışma kapsamında özetle, çok katmanlı yönetişim yapısına sahip olan, yetki ve sorumluluğun birden fazla düzeydeki yönetim birimleri arasında paylaşıldığı Avrupa Birliği ve üye devletler üzerinde, 1991 yılında kabul edilen Maastricht Antlaşması ile AB'nin yasal temelinin bir parçası olan ikincillik ilkesinin oldukça etkili olduğu; ancak o zamandan bu yana AB Hukuku'ndaki en belirsiz ve tartışmalı kavramlardan birisi olduğu ve sürekli olarak çeşitli değişikliklere ve güncellemelere gereksinim duyduğu tespit edilmiştir. Ayırt edici özelliği egemenlik devrine dayanan AB'nin bütünleşme sürecinin ilerlemesi ve derinleşmesi ile birlikte üye devletlerin birçok alanda egemenliklerini merkezi yönetime devretmesi gerektiği, ancak bununla birlikte kendi egemenliklerini de korumak istedikleri görülmüştür. Bu noktada ikincillik ilkesinin üye ülkeler, AB vatandaşları ve merkezi yönetimi arasında güven konusunda bir köprü teşkil ettiği anlaşılmıştır. Sonuç olarak, çok katmanlı yönetişim yapısı içerisinde, ikincillik ilkesinin Avrupa Birliği içindeki demokratik meşruiyeti ve yönetişim etkinliğini artırma potansiyeline sahip olduğu ve AB'nin geleceğinde var olacağı görülmektedir. Ancak bu potansiyelin gerçekleşebilmesi, kurumsal reformlarla desteklenen daha şeffaf, katılımcı ve hesap verebilir bir yönetişim anlayışının benimsenmesi ile mümkün olabilecektir. Bu açıdan bakıldığında, ikincillik ilkesi, AB'nin gelecekteki yönetişim vizyonunun şekillenmesinde stratejik bir öneme sahiptir ve ilkenin AB üzerinde gelecekteki etkinliği ve rolü, ortaya konulacak yeni politikalar ve AB'nin gelecekteki kurumlar arası yapısı ile belirlenmiş olacaktır. Anahtar Kelimeler: Avrupa Birliği, Bütünleşme Süreci, Çok Katmanlı Yönetişim Kavramı, İkincillik İlkesi, Yerel ve Bölgesel Yönetimler.