Cumhuriyet dönemi ahlâk ve yurt bilgisi ders kitaplarında ahlâk eğitimi, ahlâk eğitimindeki değişim ve dönüşümler (1923-1946)

Erken Cumhuriyet dönemi ahlâk ve yurt bilgisi ders kitapları siyasi kadroların idealize ettiği insan tipini yetiştirmede önemli bir görev üstlenmiştir. Bu ders kitapları aracılığıyla siyasetten ekonomiye, kültürden eğitime birçok alan etkilenmiştir. Dönem içerisinde ise bireylerin değişim ve dönüşümlerinde bu ders kitapları merkez görevini görmüştür. Ahlâk eğitimi, II. Meşrutiyet'ten Cumhuriyet'e ve Cumhuriyet dönemi içerisinde değişim ve dönüşümün hareket noktasını oluşturmuştur. Siyasetin el değişimi, Kurtuluş Savaşı'nın getirdiği ekonomik sıkıntılar, eğitim sorunlarına kalıcı çözüm üretilememesi, asrî hayat anlayışının getirdiği toplumsal ve kültürel yozlaşma ve seküler yaşam düzeninin öncelenmesi ile ahlakın dinî eksenden kayması birey, toplum ve devlet üzerinde önemli ahlâkî değişim ve dönüşümü gerçekleştirmiştir. Araştırmada temel nokta ahlâk eğitimi olmuştur. Bu araştımada 1923-1946 yılları arasında ahlâk ve yurt bilgisi ders kitaplarındaki ahlâk eğitimi ve ahlâk eğitiminde değişim ve dönüşümler belirlenmeye çalışılmıştır. Bu amaçla değişen öğretim programı ve ders kitapları üzerinden ahlakın dinî, kültürel, siyasi, ekonomik ve pedagojik amaçları incelenmiştir. Çalışma, nitel araştırma desenlerinden biri olan doküman analizi yöntemi ile yürütülmüştür. Araştırmada 25 adet ahlâk ve yurt bilgisi incelenmiştir. Bunlardan 16 tanesi 1928 öncesidir. Bu kitapların öncelikle transkripsiyonları yapılmış ve tezin konusu ile ilgili fiş tutulmuştur. Doküman analizi kullanılarak toplanan verilerin analizinde betimsel analiz kullanılmıştır. Ahlâk eğitimi, Meşrutiyet'ten Cumhuriyet'e önemli bir eksen kayması geçirmekle birlikte dönem içinde hazırlanan öğretim programı ve ders kitaplarında da bu değişim ve dönüşüm devam etmiştir. Cumhuriyet dönemi içinde ahlakın giderek siyasallaştığı belirlenmiştir. Pedagojik açıdan ahlâk eğitimi ideolojinin gölgesinde kalmış ve 1943'teki Maarif Şûra'sının üç temel sorunundan biri ahlâk eğitimi olmuştur. Ahlâk eğitimi ekonomik amaçları açısından incelendiğinde bireylerin daha fazla vergi vermeleri için "çalışma", "üretim", "ticaret" kavramları ön plana çıkmıştır. Cumhuriyet dönemi ahlâk eğitimi ile medeniyet kapsamında batılı ve millî bir hayat tarzı tercih edilmiştir. Böylelikle din ahlakın temeli olmaktan çıkmıştır. Cumhuriyet dönemi ders kitaplarında idealize edilen ahlâk eğitimi üzerinde Durkheim'in ahlâk anlayışının etkileri de görülmüştür. Anahtar Kelimeler: Erken Cumhuriyet, ahlâk ve yurt bilgisi, ders kitapları, ahlâk eğitimi.