Dârekutnî'nin Sahîh-i Buhârî'de illetli gördüğü rivayetlerin tahlili -et-Tetebbu' özelinde-

Hadis kitapları içerisinde önemli bir yeri ve değeri olan Muhammed b. İsmâil el-Buhârî'nin el-Câmi'u's-sahîh eseri üzerine günümüze kadar başta şerh, muhtasar olmak üzere çok sayıda çalışma yapılmıştır. Eserde geçen hadislerin isnadları ve metinleri incelenmiş, muallak rivayetleri, mütâbi' isnadları özel çalışmalara konu olmuştur. Diğer taraftan hadislerin tetkiki ile illetlerin tespit edilmeye çalışılması râvi incelemesi ile birlikte başlamıştır. Buhârî, ilelü'l-hadis ilminin teşekkül ettiği ve ilk eserlerin verildiği dönemin önemli münekkit âlimlerinden biridir. Onun değerlendirmeleri hem kendi döneminde hem de sonraki dönemlerde delil ve kaynak kabul edilmiştir. Sınırlı sayıda kişinin temayüz ettiği bu ilim dalında yetişen muhaddislerden birisi de Dârekutnî'dir. Muhaddisler, telif edildiği zamandan itibaren el-Câmi'u's-sahîh hadislerinin isnad ve metinleri hakkında değerlendirmelerde bulunmuşlardır. Günümüzde de bu çalışmalar devam etmektedir. el-Câmi'u's-sahîh hadislerini inceleyenlerden birisi de münekkit âlimlerden olan Dârekutnî'dir. Onun Sahîhayn hadisleri hakkındaki değerlendirmelerini içeren kitabı et-Tetebbuʿ tespit edilebildiği kadarıyla bu alanda günümüze ulaşan ilk eserdir. Bu tezde illet, kapsamı ve çeşitleri ile ilelü'l-hadis çalışmaları hakkında genel bilgilerden sonra Dârekutnî'nin Sahîh-i Buhârî hadislerinin isnad ve râvi değerlendirmeleri et-Tetebbuʿ özelinde ele alınmıştır. Dârekutnî'nin genellikle isnaddan birkaç râvi ve metnin konusunu verdiği hadislerin el-Câmi'u's-sahîh'te geçen rivayetleri ve diğer hadis kitaplarındaki tarikleri tespit edilmeye çalışılmıştır. İsnadların tespitinden sonra tariklerin mukayesesi yapılmakta, şerhlerden de istifadeyle metin içerikleri karşılaştırılmaktadır. Araştırma ve mukayeseler ile birlikte konuyla ilgili cerh-ta'dîl, ricâl, tarih ve ilel eserlerindeki bilgiler tespit edilmeye çalışılmaktadır. Nihayetinde Dârekutnî'nin zikrettiği ya da işaret ettiği illet değerlendirilmektedir. Özellikle Sahîh-i Buhârî rivayetlerinin tek tek incelenmesiyle et-Tetebbuʿ eseri ve müellifin metodu, eserde yer alan tenkidler hakkında değerlendirme yapma imkânı meydana gelmiştir. Dârekutnî, hadislerin kendi dönemine gelinceye kadar sayıları artmış olan tariklerini mukayese ile Buhârî isnadlarını gözden geçirmiş, tariklerdeki ihtilâflara işaret etmiştir. Gerek Buhârî'nin hadisleri eserine almasında gerekse Dârekutnî'nin hadisleri isnadları ve râvileri ile değerlendirmesinde tek bir usûl takip etmedikleri konu, kişi ve hadisin tariklerine göre farklı usûller kullanabildikleri tespit edilmiştir.