Türkiye'de seçilmiş havzalarda veri değerlendirmesi

Türkiye'de alıcı ortamdaki su kalitesi ve miktarının izlenmesine yönelik çalışmalar son on yılda hız kazanmıştır. Son izleme faaliyetlerinde, konvansiyonel parametrelerin yanı sıra mikrokirleticilerin eş zamanlı olarak izlenmesi çok değerlidir. Bu yakın zamanda üretilen verilerin bütünleşik değerlendirilmesinde, istatistiksel ilişkilerinin ortaya konmasında, havzaların karşılaştırılmasında ve verilerin indeks çalışmalarına uygunluğunda eksiklikler bulunmaktadır. Bu tez çalışmasında 10 havza için üretilmiş olan veriler biraraya getirilerek bir seti oluşturulmuş ve veriler arasındaki ilişkiler iredelenererek verilerle havza değerlendirmeleri yapılmıştır. Tezin ilk bölümünde tüm veriler değerlendirilerek Limit of Detection (LoD) farklılıkları ve net konsantrasyon değerleri araştırılmıştır. Yapılan değerlendirmeler sonucunda LoD değerleri arasında ortalama 727 kat fark bulunduğu ve ortalama net konsantrasyon değerinin ortalamasının yaklaşık %20 olduğu bulunmuştur. Ortalamanın altında olan 343 parametre vardır ve bu parametrelerin değerlendirilme olasılığı düşüktür. Net konsantrasyon değeri %5'in altında olan 296 parametre ve %1'in altında olan 73 parametre vardır. Ayrıca yürütülen çalışma ile tüm havzalarda ortak izlenen parametrelerin Alkalinite, Antimon, Arsenik, Askıda Katılar, Bakır, Baryum, Berilyum, Biyokimyasal Oksijen İhtiyacı, Bor, Çinko, Çözünmüş Oksijen, Demir, Bis(2-Etilhekzil) Ftalat, Florür, Floranten, Gümüş, Elektriksel İletkenlik, Kimyasal Oksijen İhtiyacı, Kobalt, Manganez, Nikel, Nitrat Azotu, Nitrit Azotu, pH, Selenyum, Titanyum, Toplam Azot, Toplam Fosfor, Toplam Kjeldahl Azotu, Krom, Toplam Organik Karbon, Toplam Sertlik ve Vanadyum olduğu görülmüştür. Bis(2-Etilhekzil) Ftalat ve Floranten tüm havzalarda görülen mikrokirleticilerdir. Tüm verilerde 3-hidroksikarbofuran, Azadirachtin, Azinphos-ethyl, Cyflufenamid, DDT izomerleri, Diklofop-metil, Hekzabromodifenileter, Pensikuron, Pimetrozin, PBDE 183, Triflumizol, Nitrat, Sülfür, Diklorobenzen, Tribromodifenil eter ve Kloronitrotoluenler için tüm raporlar 0,7) parametreler ortaya konulmuş ve verilerin 11 bileşene sahip olduğu görülmüştür. İlaveten havza faktörünün tüm parametreleri etkilediği, dönemselliğin ise bazı parametreler üzerinde etkiye sahip olduğu tespit edilmiştir. Tüm çalışmaların sonucunda karar vericiler için parametre seçiminde kullanılmak üzere bir karar ağacı metodolojisi oluşturulmuştur. Tezin üçüncü kısmında ise Canadian Council of Ministers of the Environment Water Quality Index (CCME WQI) kullanılarak havzalardaki su kalitesi durumları belirlenmiş ve Nehir Havza Yönetim Planları (RBMP) ile sonuçlar karşılaştırılmıştır. Tüm havzalar birlikte değerlendirildiğinde, CCME WQI sonuçlarına göre tüm noktaların %1'i "mükemmel", %1'i "iyi", %11'i "orta", %35'i "düşük" ve %52'si "zayıf" olarak belirlenmiştir. RBMP ile yapılan karşılaştırma çalışmaları sonucunda CCME WQI verileri ile RBMP verilerinin yüksek oranda uyumlu olduğu ve CCME WQI'nin kullanılabilir olduğu görülmüştür.