Derleme ve tarama sözlüklerindeki ortak maddelerin karşılaştırılması (fiil)

Bu tezin hazırlanış amacı, Derleme ve Tarama Sözlükleri'ndeki ortak fiil maddelerini ve bu fiillerdeki ortak anlamlarını tespit etmek, aynı zamanda bu sözlüklerdeki birbiriyle örtüşmeyen anlamları belirlemektir. Bu fiilleri toparlarken tekrara düşmemek için Derleme Sözlüğü Ekler bölümünde geçen, aynı anlamı içeren fiiller var ise bunları karşılaştırma tablosuna almadık. Ayrıca bu çalışmayı, Türk Dil Kurumunun internet sitesinde yer alan Tarama Sözlüğü ve Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü'nden faydalanmadan sadece Türk Dil Kurumu Yayınları arasından çıkan basılı sözlüklere bağlı kalarak oluşturduğumuzu belirtmeliyiz. Çalışmamızın kapsamını Derleme Sözlüğü ile Tarama Sözlüğü'ndeki ortak fiiller teşkil ettiğinden, öncelikle bu sözlüklerdeki ortak fiil madde başlarını tespit ettik ve bu fiillerdeki ortak anlamları belirledik. Bunların yanı sıra aslında ortak olan ancak ağızlardaki biçimiyle küçük ses ayrılıkları ile yaşayan fiilleri ise ayrı bir tablo altında karşılaştırmaya tabi tuttuk. Böylece bu sözlükler bağlamında ağızlardaki fonetik durumların edebî metinlere yansıma biçimlerini, yazıya geçerken hangi seslerin değiştiğini göstermiş olduk. Çalışmamızda, sözlükleri hazırlayan kişilerin aynı anlama gelen kimi fiilleri farklı şekillerde ifade ettiklerini ve anlamları aynı olan ancak sözlüklerdeki yazımında küçük ses ayrılıklarının yaşanmasının ise aydınların standart dili kullanmasından kaynaklandığı belirledik. Bunların dışında tezimizin esas konusunu teşkil eden ortak madde ve anlam tespitine gelince: a) Derleme ve Tarama Sözlükleri'ndeki ortak fiillerin sayısı ana tabloda 1294, küçük ses ayrılıklarının görüldüğü tablodaki fiil sayısı ise 178'dir. Toplamda ortak 1472 madde başı bulunmaktadır. b) Derleme ve Tarama Sözlükleri'ndeki ortak anlamların sayısı ana tabloda 672 ve küçük ses ayrılıklarının görüldüğü tabloda 80'dir. Toplamda ortak anlam sayısı 752'dir. Sözlüklerdeki anlamları birleştirdiğimizde elimizde 5215 anlam bulunmaktadır. Ortak anlamların bu toplam anlam içindeki yüzdesi yaklaşık %14,42'dir. Görüyoruz ki ortak olmayan anlamların yüzdesi yaklaşık %85,58'dir. Bu da sözlükteki ortak maddelere verilen anlamlardaki farklılığın ne kadar büyük olduğunu ortaya koymaktadır. c) Derleme Sözlüğü'nde yer alıp Tarama Sözlüğü'nde bulunmayan anlamların sayısı ana tabloda 2912, küçük ses ayrılıklarının yaşandığı tabloda 234'tür. Toplamda 3146 anlamın yazı diline yansımadığını görüyoruz. Bu toplam anlam içerisinde yaklaşık %60,33'lük bir paya sahiptir. d) Tarama Sözlüğü'nde bulunup Derleme Sözlüğü'ne geçmeyen anlamların sayısı ana tabloda 1194, küçük ses ayrılıklarının yaşandığı tabloda 123'tür. Toplamda 1317 anlam halkın kullanımına girmemiştir. Toplam anlam içerisinde halk diline geçmemiş olan bu anlamların yüzdesi yaklaşık %25,25'tir. Aydınların %74,75 oranında halktan beslendikleri görülüyor. e) Sözlükler oluşturulurken birbiriyle ilgili olan anlamlarda göndermeler yapılmıştır. Göndermelerin durumu, Derleme Sözlüğü ortak madde başlarının bulunduğu ana tabloda 388 ve küçük ses ayrılıklarının yaşandığı tabloda 47, Tarama Sözlüğü ortak madde başlarının bulunduğu tabloda 273 ve küçük ses ayrılıklarının yaşandığı tabloda 41'dir. Toplamda Derleme Sözlüğü'nde 435, Tarama Sözlüğü'nde 314 gönderme yapılmıştır. Toplam madde sayısı içinde Derleme Sözlüğü'nün gönderme yapılan anlam yüzdesi yaklaşık %29,55'dir. Toplam madde sayısı içinde Tarama Sözlüğü'nde gönderme yapılan anlam yüzdesi yaklaşık %21,33'tür. Gönderme oranının çok olması bir kelimenin sahip olduğu farklı söyleniş biçimleriyle ilgilidir. Tarama Sözlüğü'nde standart dil kullanıldığından gönderme sayısının düşük olması normaldir.