Derna eski kentinde, libya'da kentsel tasarım ve peyzaj mimarlığı kriterlerine göre yer ve iklim ile doğal ve kültürel değerler için kentsel senaryoların tasarımı

Bu tez çalışması, Derne Eski Kenti'nin çöl iklim koşulları altında maruz kaldığı kentsel ısı adası etkilerini, bitki örtüsü kaybını ve tarihî dokunun tehdit altındaki kültürel peyzaj değerlerini bütüncül bir yaklaşımla değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Uzaktan algılama, coğrafi bilgi sistemleri (CBS), istatistiksel modelleme ve açıklanabilir yapay zekâ tekniklerinin birlikte kullanıldığı bu araştırma; hem bilimsel geçerliliği yüksek çıktılar üretmiş hem de pratikte uygulanabilir senaryo önerileri ortaya koymuştur. Çalışmada 1991–2024 dönemine ait Landsat ve Sentinel-2 uydu verileri kullanılarak LST, NDVI ve SUHII gibi göstergeler hesaplanmıştır. Morfolojik analizler için 2B (yapı yoğunluğu, geçirimsiz yüzey) ve 3B (bina yüksekliği, gökyüzü görüş faktörü) göstergeler türetilmiştir. 300 m grid bazlı peyzaj metrikleri analiz edilmiş, modelleme ve makine öğrenmesi ile LST üzerindeki belirleyici değişkenler açıklanabilir hâle getirilmiştir. Elde edilen sonuçlara göre; yapı hacmi yoğunluğu, bina yüksekliği ve düşük SVF değerleri LST'yi anlamlı şekilde artırmaktadır. NDVI ile LST arasında negatif bir ilişki belirlenmiş; bitki örtüsünün bulunduğu bölgelerde LST ortalama 3–4 °C daha düşük bulunmuştur. Geliştirilen doğa temelli senaryoların uygulandığı pilot alanlarda LST %18 oranında azalmış, NDVI %25 artmıştır. SHAP analizine göre LST üzerinde en etkili değişkenler BVD (%47,9), NDVI (%22,8) ve BH (%17,4) olmuştur. Bu çalışma, tarihî kentlerde sürdürülebilir mikroiklim planlaması için çok disiplinli ve veri temelli bir model önermekte; uzaktan algılama ve açıklanabilir yapay zekâ destekli analizlerin karar vericilere rehberlik edebileceğini göstermektedir.