Devletin ekonomideki yerine teorik bir yaklaşım: İbn Haldun'un karşılaştırmalı analizi

İbn Haldun, uygarlık tarihinin öncüsü olarak bilinmekle birlikte, sosyoloji, felsefe, hukuk, ekonomi gibi sosyal bilimlerin pek çok alanında orijinal fikirlere imza atmıştır. Onun sosyal bilimlere getirdiği farklı ve yeni bakış açısı çok sayıda bilim insanını etkilemiş, düşünceleri üzerine pek çok çalışma yapılmıştır. Ekonomiye ilişkin fikirleri üzerinde düşünülmeyi ve çalışılmayı beklemeye devam etmektedir. Bu tezin hareket noktası söz konusu eksikliğin giderilmesidir. Çalışmanın konusu, İbn Haldun'a göre devletin ekonomideki yeridir. Konu incelenirken, İbn Haldun'un insan doğasına yaklaşımından yola çıkılmıştır. Onun insan doğası yaklaşımından hareketle devlet olgusuna bakışı araştırılıp, devlete yaklaşımının ise, ekonomiye ilişkin düşüncelerine etki edip etmediği tespit edilmeye çalışılmıştır. Birinci bölümde, İbn Haldun'un düşünce sisteminin oluşmasına katkı sağlayan çevresel şartlar değerlendirilecek, teorilerini zenginleştiren ve orijinal bir şekilde öne sürdüğü umran, asabiye, bedevilik, haderilik gibi kavramlar ele alınaarak, dönemler ve taklit kuramlarına değinilmiştir. Bu kavram ve kuramları değerlendirmenin, İbn Haldun'un fikir dünyasına girmemizi kolaylaştıracağı düşünülmektedir. İkinci bölümde, İbn Haldun'un devlet teorisi incelenmiştir. Bu incelemede, Machiavelli, Hobbes, Locke, Rousseau ve Marx'ın devlet teorilerinden faydalanılmıştır. Böylelikle hem devlet teorisinin daha iyi anlaşılması hem de İbn Haldun'un özgün yanlarının ortaya çıkarılması umulmaktadır. Üçüncü bölüme gelindiğinde çalışmanın ana konusu olan İbn Haldun'a göre devletin ekonomideki yeri, onun insana ve devlete bakış açısı bağlamında ele alınmıştır. Diğer yandan, İbn Haldun'un görüşlerinin bazı modern ekonomik yaklaşımlarla benzerlik taşıdığı, hatta kimi düşünürle aynı çizgide olduğu iddia edilmektedir. Bu çalışmada aynı zamanda bu yaklaşımların geçerliliği araştırılmış, literatürdeki, İbn Haldun'un modern ekonomik görüşlerden hangisi yakın olduğu tartışmalarına netlik kazandırılmaya çalışılmıştır. İbn Haldun yaşadığı çağın ve coğrafyanın sınırlarını aşarak sosyal bilimlerin pek çok alanında olduğu gibi ekonomi alanında da bilim dünyasına ışık tutmayı başarmıştır. Görüşleri pek çok düşünüre esin kaynağı olmuştur. Bu durum, İbn Haldun'un bazı teorisyenlerle aynı çizgide olduğunun düşünülmesine sebep olmuştur. Ancak bu çalışma göstermektedir ki, İbn Haldun'un başlı başına ele alınması gereken fikir dünyası herhangi bir akımla özdeşleşemeyecek kadar özgündür.