İnsani lojistikte göç halindeki mülteciler için dinamik yardım sağlama planlaması

Zorunlu yerinden edilme krizi, günümüzde küresel ölçekte acil çözüm gerektiren önemli bir insani sorun haline gelmiştir. Kitlesel mülteci hareketleri, bireyleri temel hizmet ve kaynaklara erişimin son derece kısıtlı olduğu son derece güç yaşam koşulla-rına sürüklemektedir. Bu süreçte insani yardım kuruluşları, göç halindeki mülteciler-in karşılaştığı zorlukları hafifletmek amacıyla yardım sağlama müdahalelerinde kritik bir rol üstlenmektedir. Ancak, bu çabaların desteklenmesine yönelik akademik yaklaşımların benimsenmesi sınırlı kalmaktadır. Bu tez, güvenli bölgelere doğru hareket eden ve coğrafi olarak dağılmış mülteci gruplarına, belirli aralıklarla yardım ulaştırılmasını hem deterministik hem de stokastik göç ortamlarında optimize etmeyi amaçlamaktadır. Deterministik ortamda, Hareketli Taleplerle Kapasiteli Mobil Tesis Yer Seçimi Problemi tanıtılarak, bu problem karma tamsayılı doğrusal programlama (MILP) modeli olarak formüle edilmiştir. Bu karmaşık problemi çözmek üzere, iki yöntem geliştirilmiştir: kesin çözüm sunan hızlandırılmış bir Benders ayrıştırması algoritması ile geliştirilmiş bir fix-and-optimize gündemine dayalı matheuristik algoritma. Honduras göç krizinden esinlenerek oluşturulan gerçekçi senaryolar üzerinden yapılan testlerde, Benders ayrıştırmasının ortalama %46 daha kısa sürede çalıştığı ve çözüm kalitesini koruduğu görülmüştür. Öte yandan, önerilen matheuristik yöntem, ortalama %2,4 optimalite açığıyla yüksek kaliteli çözümler üretmiş ve önemli ölçüde daha az hesaplama süresi gerektirmiştir. Stokastik karşılık problemde ise, mülteci hareketleri güvenlik koşulları, yol durumu ve mekânsal yakınlık gibi dışsal göç çekim faktörlerinden etkilenen olasılıklı geçişlere sahip bir Markov karar süreci (MDP) olarak modellenmiştir. Bu modeli çözmek için, özelleştirilmiş baz fonksiyonlar ve özgün bir politika çoğaltma mekanizması içeren yaklaşık dinamik programlama algoritması geliştirilmiştir. Uygulamada anlamlı çözümler üretmek amacıyla, duruma bağlı değişken eşiklere dayalı bir politika önerilmiştir. Suriye–Türkiye göç krizine dayalı senaryolarda yapılan deneyler, stokastik çözümün deterministik yöntemlere kıyasla beklenen toplam maliyetlerde %25'e varan tasarruf sağladığını, ayrıca kurumlar arası koordineli planlama ile %12 'ye kadar ek maliyet azaltımı elde edilebileceğini ortaya koymaktadır. Önerilen yöntemlerin, hem dağınık hem de bütünleşik göç dinamiklerinde ve çoklu hedef ülke içeren senaryolarda etkili olduğu gösterilmiştir. Ayrıca, göç yolları üzerinde yüksek geçiş ve hizmet yoğunluklu noktalar belirlenmiş ve bu bulgular, taktiksel planlama ve kaynakların önceden konumlandırılması açısından önemli bilgiler sunmuştur. Özetle, bu tez, göç halindeki mültecilere yönelik maliyet etkin, ölçeklenebilir ve operasyonel olarak uygulanabilir insani yardım dağıtım planları sunmakta; kırılgan nüfusları desteklemeye yönelik yönetsel çıkarımlar sağlamaktadır. Bulgularımız, gelecekteki yerinden edilme krizlerine yönelik yönetimsel karar süreçlerine ışık tutacak niteliktedir.