Ekolojik iktisat perspektifiyle tüketim alışkanlıklarının analizi

Son yıllarda etkisi giderek artan çevre sorunları, geleneksel insan merkezli ekonomik sistemlerin sorgulanmasına neden olmuştur. Bu sorgulama süreci, doğa ile ekonomiyi dengeleyen ve doğayı merkeze alan alternatif yaklaşımların gündeme gelmesini sağlamıştır. Toplumsal ölçekte bir dönüşüm gerektiren bu süreçte, üretimden tüketime, yönetimden toplumsal katılıma kadar tüm sistem bileşenlerinin ekolojik sınırlar ve toplumsal sorumluluklar doğrultusunda dönüşüme dahil olması, sürecin başarısı açısından kritik öneme sahiptir. Bu doğrultuda, bu çalışma ekolojik dönüşümün tüketim boyutuna odaklanmakta; ekolojik iktisat perspektifiyle ekolojik tüketim kavramını açıklayarak bireylerin ekolojik tüketim davranışlarını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada ekolojik tüketim, yalnızca ürün tercihleriyle sınırlı bir davranış biçimi olarak değil, bireylerin gündelik yaşamlarında sergiledikleri çeşitli tüketim pratiklerinin bütüncül bir yansıması olarak ele alınmıştır. Bu kapsamda, İstanbul'da son altı ay içerisinde en az bir ekolojik davranışta bulunduğunu belirten 400 tüketiciye uygulanan anketlerden elde edilen veriler kullanılmıştır. Araştırmada öncelikle faktör analizi uygulanarak ekolojik tüketimin temel boyutları belirlenmiş, ardından bu boyutlardaki davranışların yapılma sıklıklarına göre tüketiciler dört farklı kümeye ayrılmıştır. Elde edilen kümeler, her bir boyutta sergilenen davranış örüntüleri üzerinden ayrıntılı olarak tanımlanmıştır. Son aşamada ise, çoklu lojistik regresyon analiziyle bu tüketici kümelerinin sosyo-demografik özellikleri, toplumsal farkındalık düzeyleri ve çevresel tutumları açısından nasıl farklılaştığı ortaya konmuştur. Araştırma bulguları, ekolojik tüketimin çok boyutlu bir yapı sergilediğini ve tüketicilerin bu boyutlarda farklılaşan davranış örüntüleri gösterdiğini ortaya koymuştur. Elde edilen dört tüketici kümesi, ekolojik tüketim davranışlarının toplumda homojen dağılmadığını, bazı tüketici gruplarının ekolojik tüketimde oldukça aktif, bazılarının ise sınırlı ve seçici davrandığını göstermektedir. Diğer yandan düşük maliyetli ekolojik davranışların yaygın olarak uygulandığı, yapısal destek ve erişim gerektiren uygulamaların daha düşük oranda gerçekleştiği tespit edilmiştir. Çoklu lojistik regresyon bulgularına göre, yaş, gelir, hane büyüklüğü, bağış yapma sıklığı, çevresel kaygı ve maliyet algısı değişkenlerinin ekolojik tüketim davranışında etkili olduğu görülmüştür. Bu sonuçlar ekolojik dönüşüm sürecinde gerçekleştirilecek politika ve uygulamaların tüketici eğilimlerini dikkate alarak şekillendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.