Ekstansif üretim koşullarında karayaka koyunu davranış biçimlerinin belirlenmesi

ÖZET EKSTANSİF ÜRETİM KOŞULLARINDA KARAYAKA KOYUNU DAVRANIŞ BİÇİMLERİNİN BELİRLENMESİ Aslıhan ATEŞ Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Zootekni Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans, Ekim/2023 Danışman: Prof. Dr. Mehmet Akif ÇAM Hayvan davranışları, yaşam koşullarına verilen tepkinin bir yansıması olarak değerlendirilebilir. Hayvanların konfor alanlarının dışındaki çevre koşullarına verdikleri tepkiler-davranışlar ürün miktarı ve kalitesi bakımından değerlendirilmesi gereken göstergelerdir. Bu çalışma yarı göçer ekstansif üretim sisteminde yetiştirilen Karayaka ırkı koyunların farklı mevsim ve iklim koşullarında gösterdikleri davranışları belirlemek amacıyla yapılmıştır. Bu amaçla beş farklı işletmenin her birinden rastgele seçilen 20 baş dişi ve 5 baş erkek kullanılmıştır. Davranış özellikleri toplamda 100 baş dişi ve 25 baş erkek hayvanda belirlenmiştir. Gözlemler farklı mevsim, farklı günler ve günün farklı evrelerinde yapılmıştır. Sürülerin ve sürü içinde bireylerin otlama, gölgelenme, çiftleşme, doğum öncesi, doğum sırası ve doğum sonrası davranışları incelenmiştir. Mevsimsel rektal sıcaklık, bir dakikadaki solunum sayısı ve vücut sıcaklık değişimleri için ise her işletmeden 3 baş genç, 3 baş ergin koyun, bir baş damızlık erkek toklu ve bir baş damızlık koç seçilmiştir. Yukarıda bahsedilen fizyolojik parametreler seçilen bu 40 baş hayvanda belirlenmiştir. Hayvanların otlama davranışlarının hava durumuna ve barınakta meraya çıkış öncesi besleme yapılıp yapılmadığına göre değiştiği belirlenmiştir. Çiftleşme davranışının iki ve daha fazla doğum yapan koyunlarda şişeklere göre daha belirgin olduğu, çiftleşmek için koyunların güçlü koçları tercih ettiği gözlenmiştir. İlk kez doğum yapan genç hayvanlarda analık kabiliyeti, kuzu bakımı, ana yavru bağı oluşum düzeyinin iki veya daha fazla doğum yapmış hayvanlara göre daha düşük olduğu, genç hayvanlarda doğum güçlüklerine daha çok rastlanıldığı belirlenmiştir. Hayvanların rektal sıcaklık (ilkbahar 38.85 C°, yaz 39.15C°, sonbahar 39.01 C° ve kış 38.63 C°, P<0,001), bir dakikadaki solunum sayısı (ilkbahar 53.88, yaz 69.17, sonbahar 51.67 ve kış 48.84; P<0.001) ve vücut sıcaklık değerlerinin (ilkbahar 36.11 C°, yaz 36.21 C°, sonbahar 36.18 C°, kış 36.18 C°, P>0,05) mevsimler arasında çevre sıcaklığına bağlı olarak değiştiği belirlenmiştir. Hayvanların ekstansif yarı göçer sistemde sıcaklık nem indeks (SNİ) değerleri bakımından (sahil 50.15 ve yayla 51.11) stres oluşturmayacak şekilde hareket ettirildikleri ve barındırıldıkları alanlarda sıcaklık nem indeksi değerinin stres oluşturacak düzeye ulaşmadığı belirlenmiştir. Yetiştiricilerin geleneksel olarak uyguladıkları yarı göçer ekstansif sistemin hayvan davranış ve refahı açısından uygun olduğu ve yetiştiricilerin hayvan davranışlarını anlama bakımından önemli bir mirası sürdürdükleri görülmüştür.