Erken İslam dönemi usturlaplarının İslam sanatları açısından incelenmesi

VIII. yüzyılda Abbâsîler döneminde yapılan tercüme faaliyetleriyle birlikte İslam dünyasına giren usturlap, XIX. yüzyıla kadar aktif bir şekilde kullanılan astronomi aletlerinden birisi olmuştur. Usturlap, Yunan medeniyeti içinde doğmuş ve İslam medeniyetiyle birlikte gelişimini zirveye taşımıştır. Bu gelişim sadece teknik açıdan değil, sanat bakımından da olmuştur. Erken İslam dönemi usturlaplarının çoğunlukla sade bir üslupla tasarlandığı; ancak X. yüzyılda imal edilen Hucendî'nin usturlabından sonra sanat bakımından değerli usturlapların imal edilmeye başladığı tespit edilmiştir. Bu çalışma ile usturlabın teknik açıdan olduğu kadar sanat bakımından da taşıdığı değere dikkat çekmek ve erken dönem İslami usturlaplarında görülen sanat üslubunu incelemek amaçlanmıştır. Bu inceleme usturlapların imal edildikleri coğrafya ve zamana göre dönemin sanat anlayışı, astronomik meseleler gibi etmenler göz önünde bulundurularak yapılmıştır. Çalışma üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde usturlap, öncelikle bilim tarihi açısından ele alınmış, ardından denizcilik, İslam edebiyatı ve minyatür gibi diğer alanlardaki usturlap kullanımına dair örnekler verilmiştir. İkinci bölümde erken dönem İslam medeniyetinde imal edilen 90 usturlabın katalog bilgileri ve görsellerine yer verilmiştir. Üçüncü bölüm ise iki alt başlıktan oluşmaktadır. Birinci alt başlıkta bu çalışmada incelenen usturlaplar imal edildikleri devirler altında İslam sanatları bakımından genel olarak değerlendirilmiş ve örümcek üzerinde bulunan motif ve şekiller çizilerek gösterilmiştir. Ardından sanat bakımından değer taşıyan bazı usturlaplar incelenmiş ve çizimi yapılmıştır. İkinci alt başlıkta ise bu çalışmada usturlapları incelenen ustaların biyografileri ele alınmıştır.