Etken maddesi klorheksidin glukonat ve benzidamin hidroklorür olan likit farmasötik ürünün yaşam döngüsü değerlendirmesi

Gelişen bilim ve teknoloji ile birlikte tüketim ürünlerinin çeşitliliği ve bu ürünlere olan talep artış göstermektedir. Tüketilen ürünlerin miktarıyla doğru orantılı bir şekilde doğal alıcı ortamlarda biriken kirlilik miktarı da artmaktadır. Farmasötik ürünler gibi özellikle sucul ekosistem üzerinde toksik etkisinin yüksek olduğu bilinen kirleticilerin, üretim ve kullanım aşamalarından kaynaklı çevresel etkileri bilim dünyasında dikkat çekmektedir. Farmasötik üretimi kaynaklı çevresel etkilerin yüksek olduğu bilinmekle beraber bu konudaki bilgi birikimi halihazırda sınırlıdır. Farmasötik ürünlerin üretiminden kaynaklı çevresel etkilerin incelenmesi, sürdürülebilir üretim ve tüketim hedefini sağlamak ve yeşil üretim yöntemlerinin geliştirilebilmesi için önemlidir. Farmasötik ürünlerin proses verileri ve kullanılan bileşenler fikri ve sınai haklar olarak özel bilgiler içerdiğinden, üretim için gerekli kimyasallara ait kimyasal soy ağaçlarının ve ilgili sektörlerin ve tedarik zincirlerinin bilinmemesinden kaynaklı üretimde kullanılan bileşenlerle ilgili arka plan verilerinin olmaması nedeniyle literatürde bütüncül yaklaşımla ve gerçek verilerle yapılan çevresel problemlerin değerlendirildiği çalışma sayısı yok denecek kadar azdır. Bu çalışma kapsamında, bir ilaç firmasıyla ortak çalışılarak gerçek üretim verileri ile beşikten kapıya bütüncül yaklaşım izlenerek etken maddesi Klorheksidin Glukonat ve Benzidamin Hidroklorür (Benzidamin HCl) olan likit farmasötik ürünün üretimine ait "Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi" ile potansiyel çevresel etkileri durum çalışması olarak incelenerek farmasötik endüstrisine özgü çevresel problemleri ortaya çıkarmak için irdelenmiştir. YDD çalışması kapsamında ürünün üretiminde yer alan ve YDD çalışmalarında kullanılan mevcut veritabanlarında yer almayan her bir kimyasal bileşenin kimyasal soy ağaçları oluşturularak veritabanında 27 adet yeni kimyasal bileşenin "Yaşam Döngüsü Envanteri" SimaPro YDD aracında oluşturulmuştur. Üretimden kaynaklı çevresel problemler arasında ekotoksisite kategorisi temel çevre problem olarak ön planda yer aldığı için ekotoksisite karakterizasyonu diğer Yaşam Döngüsü Etki Değerlendirme (YDED) metotlarından daha kapsamlı olan ReCiPe 2016 ve ILCD 2011 Midpoint+ YDED metotları kullanılarak çevresel etki potansiyelleri incelenmiştir. YDED sonuçları doğrultusunda bir emülgatör olan Tween 20 bileşeninin "Coconut Oil" tabanlı üretiminden kaynaklı ekotoksisite miktarının yüksek olduğu ortaya konulmuştur. Çevresel etkisi yüksek olan bu bileşenin etki değerinin azaltılabilmesi için alternatif üretim yöntemi olarak "Palm Kernel Oil" den üretim yöntemi incelenmiş ve ekotoksik etkinin sucul ve karasal ekotoksik etkinin, sırasıyla, %95 ve %94 oranında azaltılabileceği gözlenmiştir. Tez çalışmasının ikinci aşamasında üretim sistemine ait ekotoksisite karakterizasyonu yapılması için atıksudaki kimyasalların emisyon miktarlarının tayini ve bu emisyonlara ait ekotoksisite karakterizasyon faktörlerinin UseTox veritabanından derlenmesi ile atıksu emisyonlarına ait sucul ekotoksisite potansiyelleri belirlenmiştir. Sonuçlara göre Klorheksidin Glukonat'a ait ekotoksisite potansiyeli üretimde kullanılan diğer bileşenlere kıyasla en az 1000 kat daha fazla etkiye sahip olduğu görülmüştür. Klorheksidin Glukonat'a ait etki değerinin bu kadar yüksek olmasının nedeni farmasötik ürünlerde dezenfektan görevi görmesi amacıyla kullanılması ve ekosisteme deşarj edildiğinde bu ortamda bulunan mikroorganizma topluluklarına zarar verdiği olarak açıklanabilir. Klorheksidin Glukonat alternatifi olarak kullanılan Klorin Dioksit bileşenine ait ekotoksisite potansiyelinin ise Klorheksidin Glukonat'ın ekotoksisite potansiyeline kıyasla çok daha düşük etkiye sahip olduğu görülmüştür.