Metilfenidatın kötüye kullanım ve bağımlılık potansiyelinin sistematik bir inceleme ve meta-analiz ile değerlendirilmesi

Bu çalışma, Dikkat Eksikliği/Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) tedavisinde yaygın olarak kullanılan metilfenidatın (MPH) kötüye kullanım, suistimal ve bağımlılık potansiyelini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Tıbbi olmayan kullanımın artışı, MPH'nin nörobiyolojik etkilerinin ve kötüye kullanım riskinin kapsamlı bir biçimde incelenmesini gerekli kılmıştır. 1980–Ekim 2023 yılları arasında yayımlanan çalışmalar Scopus, PubMed ve Web of Science veri tabanlarında taranmış ve PRISMA yönergelerine göre seçilmiştir. Sonuç olarak klinik, epidemiyolojik, preklinik, olgu sunumu ve kohort tasarımlarını içeren 65 çalışma sistematik derleme ve meta-analiz yöntemleriyle değerlendirilmiştir. Meta-analiz bulguları, genel MPH kötüye kullanım/suistimal prevalansının %5.82 olduğunu; DEHB bireylerinde %7.57, üniversite öğrencilerinde %6.73, lise öğrencilerinde %5.47, madde kullanım bozukluğu olan hastalarda %4.46 ve genel popülasyonda %4.22 olduğunu göstermiştir. Küçük örneklemli çalışmalar daha yüksek oranlar bildirmiştir (%11.44). Klinik laboratuvar bulguları, yüksek dozların ve hızlı emilim sağlayan uygulama yollarının (intranasal, intravenöz) "ilaç beğenisi" ve pekiştirme yanıtlarını artırdığını; kısa etkili formların daha yüksek suistimal riski taşıdığını göstermiştir. Preklinik çalışmalar, MPH'nin tutarlı pekiştirici, duyarlılaştırıcı ve çapraz duyarlılaştırıcı etkiler oluşturduğunu ve yeniden başlatma yanıtlarının doz, önceden maruz kalma ve strain tarafından şekillendiğini göstermiştir. Olgu sunumlarında aşırı yüksek dozların bağımlılık, yoksunluk ve tıbbi komplikasyonlarla ilişkili olduğu bildirilmiştir. Kohort verileri, terapötik MPH kullanımının uzun vadede madde kullanım bozukluğu riskini artırmadığını; ancak tedaviye başlama yaşı, tıbbi olmayan kullanım ve sosyodemografik faktörlerin, kötüye kullanım ve bağımlılığa yönelik duyarlılığı artırabileceğini göstermektedir. Genel olarak MPH terapötik koşullarda güvenli görünmekle birlikte, tıbbi olmayan, yüksek doz ve hızlı etki eden kullanım biçimleri anlamlı düzeyde kötüye kullanım ve bağımlılık riski taşımaktadır.