Fâtımîler ve Eyyûbîler döneminde Mısır'ın Yemen üzerindeki hâkimiyet mücadeleleri (358-648/969-1250)

Yemen tarihi açısından Hicrî 358-648/Miladî 950-1250 yılları arasında Orta Çağ İslâm dünyasında iki büyük devlet etkili olmuştur. Bunlardan ilki, Kuzey Afrika, Mısır, Şam, Hicaz ve Yemen'de egemenlik kuran Fâtımî Devleti'dir. İkincisi ise Fâtımîler'e son vererek onların iktidar olduğu topraklara varis olan ve aynı bölgelerde siyasî üstünlük kuran Eyyûbî Devleti'dir. Her iki devletin de Yemen üzerindeki etkisi belirgin olmuştur. Siyasî ve dinî alanda büyük bir güce erişmiş olan Fâtımîlerin, ardından Eyyûbîlerin, Yemen üzerinde siyasî, askerî ve kültürel tahakkümü söz konusudur. Fâtımîlerin Yemen'deki ilk egemenlik devresinde, İsmâilî dâvayı yaymak amacıyla yürütülen yoğun bir siyasî ve dinî faaliyetle başlamıştır. İsmâiliyye mezhebinin Yemen'de yayılması için İbn Havşeb ve Ali bin Fazl gibi önemli şahsiyetler, bölgeye gönderilmiş, bu kişiler Yemen'de yerel kabilelerle ittifak kurarak İsmâilî dâvayı yaymaya çalışmıştır. Bu süreçte Yemen'deki yerel hânedanlıklarla çatışmalar yaşanmış ve bölge üzerinde egemenlik mücadelesi başlamıştır. Ali bin Fazl'ın San'a ve Zebîd gibi önemli şehirleri ele geçirmesi, Fâtımîlerin Yemen üzerindeki nüfuzunu güçlendirmiştir. Ancak Fâtımîlerin Yemen'deki bu hükümranlığı, hem iç çekişmeler hem de dış güçlerin baskıları sonucunda zayıflamaya başlamış ve bu sürecin sonunda Yemen'de Fâtımî otoritesi sona ermiştir. Bununla birlikte Fâtımîlerin Yemen'deki ikinci hâkimiyet döneminde Fâtımîlere tâbi olarak iktidar tesis eden Suleyhîler (439-532/1047-1138) Yemen'deki siyasî birliği sağlamış ve Fâtımîlerle sıkı bir bağ kurmuştur. Devletin müessisi Ali bin Muhammed'in ölümünden sonra oğlu Ahmed el-Mükerrem, sonrasında da el-Mükerrem'in eşi Melike Ervâ yönetimi devralmış ve Suleyhî hânedanı bir süre daha varlığını sürdürmüştür. Suleyhîler Yemen'de siyasî dengeyi sağlamakta önemli bir rol oynamış hatta bu dönemde Yemen, İsmâiliyye mezhebinin Mısır'ın ardından ikinci merkezi olmuştur. Ancak iç çatışmalar ve dış baskılar nedeniyle zamanla zayıflayarak v çökmüştür. Fâtımî hânedanına son veren Eyyûbîlerin Yemen'e olan müdahalesinde Selâhaddîn'in kardeşi Turan Şah, Yemen'i fethederek burada Eyyûbî idaresini tesis etmiş ve bölgedeki Benî Mehdî Devleti'ni ve yerel hânedanlardan Zürey'îleri ve Benî Hâtim hânedanını ortadan kaldırmıştır. Eyyûbîler Yemen'de kurdukları idarî yapı ile bölgede merkezi bir otorite tesis etmeye uğraşmışlardır. Turan Şah ve Tuğtekin gibi Eyyûbî liderler, hem yerel kabilelerle ittifaklar kurmuş hem de mezhepsel çatışmaları kontrol altına almaya çalışmışlardır. Eyyûbîlerin Yemen üzerindeki askeri başarıları ve Aden, San'a gibi stratejik şehirleri ele geçirmeleri, bölgenin siyasî dengelerini değiştirerek tesis edilen idarî yapı ve askerî faaliyetler vasıtasıyla bölgenin sosyal ve ticarî yapısını derinden etkilemiştir.