Fazlullah Ruzbihân el-Huncî'nin "Mihmân-nâme-i Buhârâ" adlı eserinin tercüme, tahlil ve değerlendirmesi

X-XI/XVI yüzyıla damgasını vuran; Mâverâünnehir, Fergana, Endicân, Kâşgar ve Hârezm'in hâkimiyetini elinde bulunduran; Türkistân, Hindistân, İran topraklarına kadar ilerleyen Şeybâniler Türk târihinin çok önemli bir dönemine tanıklık etmelerine rağmen yeterli ilgiyi görememişlerdir. Bu çalışmada Şeybâniler Hânlığı'nın ilk hükümdarı olup "fetihlerin babası" unvanlı Muhammed Şeybânî Hân'ın saltanatının H.914-915 (1508-1509) yılları arasında gerçekleşen târîhî olayları anlatan Mihmân-nâme-i Buhârâ adlı eseri tercüme edip inceledik. İslâm târihinde ve özellikle Türk-Özbek târihinde önemli bir yer tutan bu eser; fıkıh ve kelâm alanlarında büyük din âlimi, müderris, şâir, siyasetçi ve aynı zamanda Şeybânî sarayında vakʻanüvis olan Rûzbihân el-Huncî'nin önemli eserlerinden biridir. Bu önemli eser, Rûzbihân'ın fikri ve talebi ve Şeybânî Hân'ın emriyle Şevval/Ocak H.914 (1509) yılında Buhârâ'da kaleme alınmaya başlanıp birinci bölümü burada yazılmış; geri kalan bölümleri ise 23 Cemâziyelûlâ 915 (8 Eylül 1509) Cuma günü Herât Saray yurdunda tamamlanmıştır. Kitap; Özbek-Kazak toplumlarının mücâdelesi, sosyo-ekonomik ilişkileri, yaşam tarzları, yaşadıkları coğrafya, ananeleri, gelenek, görenekleri ve o dönemin dînî ve kültürel yapısı hakkında önemli bilgiler içermektedir. Ayrıca Özbeklerin ve Kazakların bulundukları yerler, yaylaklar, kışlaklar, nehirler, dağlar, saraylar, imâretler ve çölleri gibi önemli coğrafî alanlar ile, tarihî ve siyasî bilgiler sunmaktadır. Şeybânî Hân'ın kişiliği, Kazaklarla yaptığı savaşları, siyaseti, dînî düşüncesi ve o dönem devlet yapısı açısından verdiği bilgiler büyük bir önem arzeder. Yine Şâybanî Hân ile Hunci'nin İmam Rızâ olmak üzere birçok âlimin kabirlerine yaptıkları ziyaretler ve bu yapılar hakkında eserde yer alan bilgiler dikkate değerdir. Temelde bir tarih kitabı olmakla birlikte dönem aydınlarının yetiştiği ilmî ve kültürel ortam ile birtakım dinî konular ile ilgili ayet, hadisler ve onlarla ilgili kimi inceleme ve yorumlar içermektedir. Bu çalışmada Türk ve İslâm tarihi bakımından önemli eserler arasında bulunan, bilim dünyasına meçhul kalan Mihmân-nâme-i Buhârâ'yı tam anlamıyla tercüme ederek ve Mihmân-nâme-i Buhârâ'ya göre Rûzbihân el-Huncî'yi değerlendirerek eserlerini, ilmî boyutunu, hayatını, dinî değer ve mezheplere bakışını ve o dönemin dîn-mezhep ve sosyal yapısını yine bu eser çerçevesinde ele alıp inceledik. Huncî'nin yaşadığı dönemde ortaya çıkan dînî-siyasî karakterdeki Safevî Hareketi'ni Özbek-Kazak-Safevî-Osmanlı ilişkileri bağlamında değerlendirerek Huncî'nin tutum ve davranışlarına yön veren ve yazılarını yazmaya sebep olan değerler arasında Sünnî-Alevî çatışmasının ne dereceye kadar etkili olduğunu tespit etmek ve tarihî süreci doğru değerlendirebilmek açısından oldukça mühimdir. Anahtar Kelimeler: Özbek, Şeybânî Hân, Kazak, Mâverâünnehir, İmam Rızâ, Mihman-Nâme-i Buhârâ.