Finansal krizler için erken uyarı sistemi modellemesi: Dinamik probit model yaklaşımı

Geçmiş yıllarda erken uyarı sistemleri (Ews) ile ilgili literatürde dikkat çeken ilerlemeye rağmen, son finansal kriz araştırmacılar ve politikacılar arasında Ews literatürüne olan ilgiyi yeniden canlandırmıştır. Ews, krizin kantitatif tanımından, krizlerin öngörülmesinde yardımcı olabilecek bir dizi açıklayıcı değişkenden ve bu değişkenlerden erken uyarı sinyali sağlayan ekonometrik bir yöntemden oluşmaktadır. Çalışma kapsamında finansal krizler, döviz piyasası baskı endeksi (EMPI) ile tanımlamış ve gelecekte bir krizin ortaya çıkma olasılığı, ikili tercih bağımlı değişkeninin gecikmeli değerlerinin ve makroekonomik göstergelerin analiziyle tahmin edilmeye çalışılmıştır. Bu çerçevede 17 gelişmekte olan ülkenin finansal krizlerinin öncü göstergelerini belirlemek için yeni nesil bir Ews modeli geliştirilmiş ve krizlerin dinamik yapısı rassal etkili dinamik panel probit modeliyle ele alınmıştır. Bu yaklaşım, krizlerin dönemler arası bağlantılarının varlığını diğer bir ifadeyle krizlerin içsel sürekliliğinin kaynağını dikkate alınmasını sağlamaktadır. Krizlerin içsel sürekliliğinin kaynağı, bağımlı değişkeninin gecikmeli değerini içermektedir. Bağımlı değişkeninin gecikmeli değerinin modele dahil edilmesi durum bağımlılığının analiz edilmesini sağlamaktadır. Model sonuçları, gerçek durum bağımlılığının kısa dönemde para krizleri olasılığını açıklamada anlamlı bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir. Çalışmanın diğer bir katkısı ise farklı göstergelerin kriz uyarı sinyali sağladığı tahmin ufkunun araştırılmasıdır. M1 para arzı büyümesi, uluslararası rezervler ve M2/uluslararası rezerv oranı (%) gibi değişkenler kısa dönemde uyarı sinyali sağlarken; M2/uluslararası rezerv oranı, reel efektif kurdaki aşırı değerlenme, yurtiçi kredi büyümesi, cari denge ve dış faiz oranı gibi değişkenlerin uzun dönemde ('erken uyarı' döneminde) uyarı sinyali sağladığı görülmektedir. Ews modelleri, finansal krizlerin temelinde yatan ortak makro ekonomik sorunları belirlemek için faydalı olabilmekte ve bu modeller krizleri açıklamak için de kullanılabilmektedir. Bununla birlikte, finansal ve ekonomik yapıların küresel ekonomi içinde sürekli gelişim göstermesi ve para krizlerinin içselliği gibi faktörler, krizlerin öngörülmesinde kalıcı bir Ews modeli geliştirmenin zorlu bir görev olduğu görüşünü kuvvetlendirmektedir.