FOMO'nun bilişsel-davranışçı yaklaşım çerçevesinde incelenmesi: FOMO'nun problemli telefon kullanımıyla olan ilişkisinde bilişsel çarpıtmalar ve üstbilişlerin aracılık rolü

Teknolojinin gelişmesiyle birlikte insanların tamamına yakını akıllı telefon kullanmaktadır. Akıllı telefonlar, insanlara bazı avantajlar sağlamalarının yanı sıra, FOMO (Fear of Missing Out) ve problemli telefon kullanımı gibi birçok psikolojik soruna neden olabilmektedir. Bu psikolojik sorunlar, son zamanlarda özellikle genç yaş gruplarında yaygın olarak görülebilmektedir ve bu grupların sağlığını ciddi anlamda tehdit edebilmektedir. Dolayısıyla, FOMO ve problemli telefon kullanımın altında yatıyor olabilecek mekanizmaların belirlenmesinin ve bu psikolojik sorunlara yönelik tedavi planı geliştirilmesinin önemli olduğu düşünülmektedir. Bu noktadan hareketle, Obsesif Kompulsif Bozukluğun (OKB) bilişsel-davranışçı modelinden ilham alan mevcut çalışma, FOMO'yu obsesyonlara eşlik eden kaygıya, problemli telefon kullanımını bu kaygıyı hafifletmek için sergilenen kompulsif davranışa benzetmektedir. Ayrıca, FOMO ve problemli telefon kullanımını bilişsel-davranışçı bir yaklaşımla ele alan mevcut çalışmada, FOMO'nun olumsuz duyguyu, problemli telefon kullanımının ise olumsuz davranışı temsil ettiği varsayılarak, bu ilişkiye zihinsel süreçlerin de eşlik edebileceği düşünülmüştür. Bu nedenle mevcut çalışmanın amacı, FOMO ile problemli telefon kullanımı arasındaki ilişkide, OKB ile de ilişkili olduğu bilinen bilişsel çarpıtmalar, üstbilişler ve bunların alt boyutları gibi zihinsel süreçlerin aracılık etkilerini araştırmaktır. Araştırmaya 18-36 yaş aralığında bulunan ve son 6 ay içerisinde psikofarmakolojik tedavi almamış 386 kişi katılmıştır. Mevcut çalışmanın örneklem grubunun 269'u kadın (%69.7), 117'si erkek (%30.3) katılımcılardan oluşmaktadır ve katılımcıların yaş ortalaması 23.67'dir (SS = 3.79). Mevcut çalışmada veri toplama araçları olarak Demografik Bilgi Formu, Sosyal Ortamlarda Gelişmeleri Kaçırma Korkusu Ölçeği (FOMO), Bilişsel Çarpıtma Ölçeği (BÇÖ), Üstbilişler Ölçeği-30 (ÜBÇ-30) ve Problemli Mobil Telefon Kullanım Ölçeği (PMTKÖ) kullanılmıştır. Elde edilen bulgulara göre FOMO, problemli telefon kullanımı, bilişsel çarpıtmalar ve üstbilişler birbirleriyle orta-yüksek düzeyde, pozitif yönde ve anlamlı olarak ilişkilidir. Mevcut çalışmanın bu ana değişkenlerinin yaş ile anlamlı ilişkiye sahip olmadığı anlaşılmıştır. Buna ek olarak, FOMO ve problemli telefon kullanımının cinsiyete, telefon kullanım süresine ve sosyal medya kullanım sıklığına göre anlamlı olarak farklılaştığı görülmüştür. Demografik değişkenlere yönelik bulgular detaylarıyla sunulmuştur. Yapılan aracılık analizleri neticesinde bilişsel çarpıtmalar ve üstbilişlerin, FOMO ve problemli telefon kullanımı arasındaki ilişkide kısmi aracılık etkisine sahip olduğu keşfedilmiştir. Ayrıca, BÇÖ'nün alt boyutu olan umutsuzluğun ve ÜBÖ-30'un alt boyutu olan bilişsel güvenin, FOMO ile problemli telefon kullanımı arasındaki ilişkide kısmi aracılık rolü olduğu tespit edilmiştir. Alanyazında, FOMO ile bilişsel çarpıtmalar arasındaki ilişkiyi inceleyen, bilişsel çarpıtmalar ve üstbilişlerin birlikte FOMO ve problemli telefon kullanımı arasındaki ilişkideki aracılık etkilerini inceleyen bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bunun yanı sıra mevcut çalışma, FOMO ve problemli telefon kullanımı arasındaki ilişkinin OKB ile benzerliğini ortaya koyan ve bu ilişkiyi bilişsel-davranışçı yaklaşımla ele alan bilinen ilk araştırmadır. Sonuç olarak mevcut çalışma, FOMO duygusu ve problemli telefon kullanımı davranışı arasındaki ilişkide, bilişsel çarpıtmalar ve üstbilişleri gibi zihinsel süreçlerin aracılık ettiğini keşfetmiştir. Özellikle umutsuzluk bilişsel çarpıtmasının ve bilişsel güvensizliğin bu ilişkideki rolünü ortaya koymuştur. Dolayısıyla, FOMO ve problemli telefon kullanımın tedavisinde; Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) uygulanmasının, bilişsel çarpıtmalar ve üstbilişlerin ele alınmasının, umutsuzluk ve bilişsel güvensizlik üzerine çalışılmasının faydalı olabileceği öngörülmektedir. Anahtar Kelimeler. FOMO, problemli telefon kullanımı, bilişsel çarpıtmalar, üstbilişler, bilişsel-davranışçı yaklaşım