Genel işlem şartlarının ticari işlerde uygulanabilirliği

Sözleşme özgürlüğü ve liberal ekonomi düzeninin uygulamaya hâkim olmasıyla birlikte kişi ve kurumlar, gerek işlemlerinde yeknesaklığı sağlama gerek ileride çok sayıda benzer sözleşmede kullanma amacıyla hiçbir şekilde karşı tarafın katılımı olmaksın önceden ve tek taraflı hükümler düzenleyerek bu hükümleri karşı taraf ile imzalayacakları sözleşme hükmü haline getirme yoluna gitmişlerdir. Bu sayede sözleşmenin bir tarafı anılan koşulları daha sözleşmede imzalanmadan tek taraflı olarak düzenleyen, diğer tarafı ise anılan koşulları tartışma imkânı dahi bulamayan, önceden hazırlanan sözleşme hükümlerine doğrudan dahil olan konumuna gelmiştir. Bunun sonucu olarak da kural olarak karşılıklı birbirine uygun irade beyanları ile kurulması gereken sözleşmelerde, tarafların sözleşme imzalanmadan önce karşılıklı tartışma imkânı bulamadıkları ve taraflardan birinin öncesinde hiçbir şekilde hazırlık sürecine katılamadığı hükümler yer almaya başlamıştır. Bunun üzerine de pozitif hukuk kaynaklarında sözleşmedeki hükümlerin hazırlanmasına hiçbir şekilde dahil olmayan tarafı koruyacak kurallar düzenlenmeye başlanmıştır. Hukukumuzda bu şekilde hazırlanan genel şartlara ilişkin 6098 sayılı Kanundan önce 4077 sayılı Kanunda "Haksız Şartlar" başlıklı 6. maddesi ile düzenleme getirilmişse de anılan düzenleme sadece tüketici işlemlerinde ve tüketici olan kişilere karşı koruma getirdiği için karşı tarafın tüketici olmadığı genel hükümlere tâbi olan işlemler ile ticari işlere uygulanamıyordu. Bunun sonucu olarak da kanun koyucu 6098 sayılı Türk Borçlar Kanununda genel işlem koşulları düzenlemiş ve genel işlem koşullarının yürürlük, içerik ve yorum denetimine ilişkin bir kısım özel hükümler ihdas etmiştir. Ne var ki genel işlem koşullarının genel hükümlerde düzenlenmesi ve bununla birlikte 6102 sayılı Türk Ticaret Kanununda genel işlem koşullarına ilişkin herhangi bir düzenlemeye yer verilmemesi; niteliği gereği kendine özgü birtakım kural ve ilkeleri barındıran ticari işlerde ve tacirler arasında genel işlem koşullarının uygulanıp uygulanamayacağı tartışmasını beraberinde getirmiştir. Gerçekten de çalışmamızda detaylı bir şekilde açıklanacağı üzere söz konusu genel işlem koşullarının uygulanması bakımından ticari işler hakkında herhangi bir kısıtlama bulunmasa da ticari iş ve ticari işin baskın süjesi tacirlerin kurdukları sözleşmelerde, 6098 sayılı Kanununun genel hükümlerinde düzenlenen genel işlem koşullarının doğrudan uygulanması hükmün konuluş amacına ve ticari hayatın kendi özgü kural ve ilkelerine aykırı sonuçların doğumuna sebep olabilecektir. Bu sebeple genel işlem koşullarının ticari işlerde uygulanabilirliğini konu alan çalışmamız uygulamada karşılaşılacak sorunlara karşı yeknesak uygulanabilir çözüm sağlama amacını taşımaktadır. Bu kapsamda işbu çalışmamızda genel işlem koşullarının ticari işlerde ve tacirler arasında uygulanıp uygulanamayacağı, ticari işlerde niçin genel işlem koşullarının uygulanmasına gerek olduğu, uygulanacak ise gözetilmesi gereken kriterler, tacirin basiretli bir iş adamı gibi davranma yükümlülüğü, maddi hukukta tacirler bakımından uygulanmayan veyahut uygulanması ertelenen hükümlerin içerik denetimine etkisi üzerinde durulacak ve anılan hususlar hakkında sonuç ve çözüm önerileri sunulacaktır