Güneydoğu Anadolu Bölgesi çanak çömlek öncesi Neolitik dönem yerleşimlerinin konumlarında coğrafi mekânın etkisi ve önemi

Güneydoğu Anadolu, Erken Neolitik döneme ait arkeolojik verilerin yoğunluk ve görünürlük açısından öne çıktığı nadir bölgelerden biridir. Hallan Çemi, Nevalı Çori, Çayönü, Boncuklu Tarla, Hasankeyf Höyük, Gusir Höyük, Körtik Tepe ve Göbeklitepe gibi merkezler, bölgenin kültürel olduğu kadar jeomorfolojik ve ekolojik açıdan da stratejik bir konuma sahip olduğunu göstermektedir. Yerleşimlerin gelişiminde karmaşık jeomorfoloji, hidrolojik sistemler, mikroklimatik farklılıklar, biyolojik çeşitlilik ve jeolojik kaynaklar belirleyici olmuştur. Dağ etekleri ile ova arasındaki geçiş kuşakları (piedmont alanlar), alüvyal düzlükler ve kalkerli tepe yamaçları, tarım, hayvancılık ve avcılık-toplayıcılığa elverişli ekotonlar oluşturarak geçim stratejilerinde esneklik sağlamıştır. Kuvaterner dönemi iklim dalgalanmaları, özellikle Younger Dryas kuraklığı, ilk kalıcı PPN yerleşimlerinin ortaya çıkışıyla örtüşmektedir. Holosen başındaki sıcaklık ve nem artışı, orman örtüsünü güçlendirerek tarıma yeni fırsatlar sunmuştur. Yerleşim seçiminde suya erişim, erozyona dayanıklı zemin, tarıma elverişli topraklar ve savunma potansiyeli belirleyici kriterler olmuştur. Çayönü'nün ova-dağ eşiğinde, Hallan Çemi'nin orman-bozkır ekotonunda, Göbeklitepe ve Karahantepe'nin yüksek hâkim tepelerde, Boncuklu Tarla'nın Dicle kıyısında ve Körtik Tepe'nin çakmaktaşı kaynaklarına yakın konumlanması; coğrafyanın ekonomik olduğu kadar ritüel ve sembolik mekân üretiminde de rol oynadığını göstermektedir. Fırat ve Dicle havzaları arasındaki mimari ve sembolik farklılıklar, çevresel koşulların kültürel örüntüler üzerindeki etkisini yansıtmaktadır. 2000'li yıllardan itibaren baraj projeleri kapsamında yürütülen kurtarma kazıları, yeni yerleşmelerin belgelenmesini sağlamış ve coğrafyanın yerleşim desen ve düzenlerini, geçim ekonomilerini, sosyal yapıları ve inanç sistemlerini yönlendiren aktif bir unsur olduğunu kanıtlamıştır. Sonuç olarak, Güneydoğu Anadolu'daki Çanak Çömlek Öncesi Neolitik yerleşimlerin dağılımı ve gelişimi, doğal ve beşerî unsurların kesişiminde şekillenen çok katmanlı bir sürecin ürünüdür. Gelecek araştırmalarda mekânsal analizlerin ve çevresel arkeoloji çalışmalarının merkezî rol üstlenmesi, bölgenin Yakındoğu ve dünya Neolitikleşme süreçlerindeki özgün konumunun daha iyi anlaşılmasına katkı sağlayacaktır.