Hâdî Sebzevârî'nin felsefesinde tanrı kanıtlaması

Hâdî Sebzevârî (ö. 1289/1872), son dönem İsfahan Okulu filozofları arasında yer almaktadır. Molla Sadrâ'nın (ö. 1050/1640) anlaşılması ve yorumlanmasında büyük katkıları olduğu için daha çok Sadrâ yorumculuğuyla ön plana çıkmıştır. Bu çalışmada ilk olarak onun hayatı ve entelektüel ortamı, dönemin siyasal-kültürel arka planını içerecek şekilde incelenmiştir. Böylece Sebzevârî'nin mensubu olduğu düşünce geleneğiyle ilişkisi gösterilmeye çalışılmıştır. Ardından onun Tanrı kanıtlamaları çerçevesinde felsefî görüşleri ele alınmıştır. Sebzevârî, Tanrı kanıtlamalarını müteellihûn, ilâhiyyûn, tabiiyyûn ve mütekellimûn şeklinde sınıflandırmıştır. O, müteellih ve ilâhî filozofların sıddîkîn kanıtlarını metafizik temelli Tanrı kanıtlamaları olarak incelemiştir. Bunun sebebi onların argümanlarının varlık olması bakımından varlığın incelenmesine dayanıyor olmasıdır. Ona göre ayrıca bu argümanlarda varlık burhanı ile niçin burhanı arasındaki burhanın kullanılması nedeniyle Tanrı'nın varlığını kanıtlamada daha kesin sonuç verir. Tabiatçı filozoflar ve kelâmcılar ise varlığın hareket ve hudûs gibi özel niteliklerini dikkate aldıkları için fizik temelli bir yaklaşıma sahiplerdir. Dolayısıyla kullandıkları yöntem de varlık burhanıdır. Ancak Sebzevârî'ye göre varlık burhanı Tanrı'yı kanıtlamada eksik bir bilgi sunduğu için hareket ve hudûsa dayalı olarak geliştirilen argümanlar, sıddîkîn kanıtı düzeyinde olamaz. Bu metodolojik değerlendirmelerin yanında Tanrı'nın felsefî ifadesi olan Zorunlu Varlık kavramına dair Sebzevârî'nin semantik analizleri açıklanarak, bu kavramın bilgisine ne şekilde ulaşıldığına ilişkin görüşlerine yer verilmiştir. Daha sonra sıddîkîn kanıtının dört versiyonu, içerdikleri öncüllerle birlikte gösterilmiştir. Ardından Sebzevârî'nin, fâili ve gâyesi açısından dikkate aldığı tabiatçı filozofların hareket kanıtının çeşitleri ve peşi sıra eleştirel bir tavır takındığı kelâmcıların hudûs kanıtı incelenmiştir. Anahtar kavramlar: İsfahan Okulu, hikmet-i müteâliye, Tanrı kanıtlaması, sıddîkîn kanıtı, hareket kanıtı, hudûs kanıtı.