Hammâd b. Zeyd ve hadis ilmindeki yeri

Bu çalışma Basralı muhaddis Hammâd b. Zeyd'in hayatını ve onun hadisçiliğini konu almaktadır. Basra, kurulduğu günden Hammâd'ın yaşadığı dönem de dahil olmak üzere tarih boyunca siyâsî ayrılıkların, isyanların çokça yaşandığı bir şehirdir. Özellikle Emevîler zamanında halkın çoğunluğunu oluşturan mevâlîye karşı yönetimin takındığı menfî tavır halkın neredeyse her isyanı desteklemesinde büyük rol oynamıştır. Böyle bir ortamda dünyaya gelen Hammâd b. Zeyd, ilim yolunu seçmiş ve Basra'nın kuruluş aşamasında bu şehre yerleşen Enes b. Mâlik ve diğer sahâbenin kurduğu hadis ilim halkalarının yetiştirdiği pek çok değerli âlimden ilim tahsil etmiştir. Tezde Hammâd b. Zeyd'in yaşadığı hicrî II. asırda Basra'da hadis ilminin genel durumu hakkında bir tasvir yapılmaya çalışılmıştır. Bunun için Enes b. Mâlik'in Basra'ya gelişi ve Basra hadis okulunun kuruluşu, burada yaşanan siyâsî olaylar ele alınmış, ardından Basralı âlimlerin cerh-ta'dîl alanında yazdıkları eserlerden kısaca bahsedilerek dikkat çeken görüşleri dile getirilmiştir. Hammâd b. Zeyd, devrinin önde gelen âlimlerinin pek çoğundan ilim tahsil etmiştir. Bu çalışmada, onun yer aldığı ilmî ortamın daha iyi anlaşılabilmesi için kendisinden en çok rivayette bulunduğu bazı hocalarının ve kendisinden hadis rivayet eden talebelerinden birkaçının tercemelerine kısaca değinilmiştir. Daha sonra ricâl ilminin önemli münekktilerinin Hammâd b. Zeyd hakkında yaptığı değerlendirmeler zikredilmiş ve onun bilinen bazı siyâsî görüşlerinden bahsedilmiştir. Hammâd'ın müttefekun aleyh rivayetlerinin analizine yer verilen son bölümde ise hoca-talebe ilişkileri, tahammül ve edâ sîgaları ve rivayet konuları dikkate alınarak bazı sayısal veriler ortaya koyulmuştur. Basra'nın yetiştirdiği önemli muhaddis ve fakih Hammâd b. Zeyd de müttefekun aleyh rivayetleri incelendiğinde Basra'nın önde gelen hocalarından hadis rivayet ettiği, hadis ve ilel ilimlerinde meşhur pek çok âlime hadis rivayetinde bulunduğu görülmektedir. Rivayet ettiği konular ele alındığında fakih kimliği ön plana çıksa da fezâil, kader ve en dikkat çekeni de fitnelerle alâkalı rivayetleri göze çarpmaktadır.