Haşmonayim (Haşmonaylar) Hanedanlığı

Bu çalışmada, MÖ II. yüzyılın ortalarından MÖ I. yüzyılın ortalarına kadar modern İsrail ve Filistin Devletlerinin topraklarının tamamı ile Ürdün ve Lübnan Devletlerinin topraklarının bir kısmı üzerinde faaliyetlerde bulunmuş Yahudi bir aile olan Haşmonayim Hanedanlığı'nın siyasi tarihi ele alınmıştır. Literatürde Makkabi İsyanı olarak anılan hareketle tarih sahnesine çıkan aile, zaman içerisinde edindiği kazanımlarla önce bir hanedanlığa ardından özerk bir yapıya ve nihayetinde siyasi anlamda bağımsız bir devlete dönüşmüştür. Başlangıç itibariyle Seleukos Devleti'ne bağımlı bir grup olan ailenin, Seleukos Devleti'ne karşı olan mücadelesi ve sahip oldukları devletin bağımsızlığı meselesi öncelikli olarak incelenmiştir. Mücadele süresince ailenin çeşitli şekillerde ilişkiler kurduğu dönemin diğer büyük devletleri olan Roma, Ptolemaios ve Parth devletleriyle olan münasebetleri de anlatılmıştır. Hanedanlığın siyasi tarihi ile ilgili diğer önemli meseleler, milli şuurlarında siyasi bağımsızlık düşüncesi olmayan ve yüzyıllar boyunca başka devletlerin himayesi altında yaşayan Yahudilerin bu dönemde hangi güdüyle mücadele ettiği, hanedanlığın nasıl başarılı olduğu, mücadele döneminde hangi iç ve dış etkenlerin tesirli olduğu ve Yahudi tarihindeki nadir bağımsız devletlerden birini kurmayı başaran ailenin kısa sürede hangi sebeplerle başarısızlığa uğrayarak egemenliklerini kaybetmiş olduğudur. Zikredilen meseleler, dönem hakkında bilgi sunan kaynaklar çerçevesinde izah edilmeye çalışılmıştır. Bu kapsamda ailenin başarısının sadece kendi mücadeleleriyle ilgili olmadığı görülmüştür. Zira Seleukos Devleti bu dönemde iç politikada birden fazla noktada gerçekleşen ayrılıkçı hareketlerle ve ardı ardına gelen taht mücadeleleriyle uğraşmaktadır. Dış politikada ise başta Roma olmak üzere, Parth ve Ptolemaios Devletlerinin tazyiki altındadır. Seleukos Devleti'nin bu meşguliyetlerinden istifade eden Haşmonayim Ailesi, bölgede rahat bir hareket ortamı bulmuştur. Ayrıca aile, Yahudi dinini pagan saldırılarına karşı korumak sloganıyla hareket etmekte ve bu durum Yahudi ahali arasında destek görmelerine sebep olmaktadır. Ancak belirtmek gerekir ki aile, Makkabi İsyanı'nın başlangıcı itibariyle bağımsız bir devlete sahip olma arzusunda değildir. Hareketin bu noktaya evrilmesi, ailenin bahse konu durum içerisinde bazı başarılar elde edebildiklerini fark etmesi sayesinde gerçekleşmiştir. Hanedanlığın siyasi bağımsızlığı üzerine bazı farklı görüşler olmakla beraber, bahse konu bağımsızlığın I. Ioannes Hyrkanos döneminde gerçekleştiği gerekçeleriyle beraber ortaya konulmuştur. Haşmonayim Hanedanlığı, özellikle siyasi bağımsızlığını sağladıktan sonra başlangıç çizgisinden epey sapmıştır. Helen adetlerinin etkisinde kalmaya başlayan hanedanlık idarecileri, Yahudi dinini ihlal eden bazı uygulamaları neticesinde halk desteğini kaybetmiştir. Öyle ki kısa sürede idarecilere karşı büyük halk ayaklanmaları gerçekleşmiştir. Haşmonayim Hanedanlığı mensupları arasında başlayan taht mücadeleleri de bölge hakimiyetinin kaybedilmesinde oldukça etkili olmuştur. Nihayetinde bir süre önce Doğu'ya yönelmiş olan Roma Devleti'nin bölgeyi hakimiyeti altına almasıyla hanedanlık siyasi bağımsızlığını kaybetmiş ve Roma destekli başka bir yerel hanedanlığın ortaya çıkmasıyla da bölgedeki tesirini yitirmiştir. Haşmonayim Hanedanlığı, Yahudilerin tarihte sahip olduğu nadir devletlerden birini kurmuş olması bakımından Yahudi tarihi bakımından oldukça önemlidir. Bu dönemde Yahudi idari, sosyal ve askeri hayatına hanedanlık eliyle sokulan yenilikler sonraki dönem Yahudi hayatı üzerinde büyük etkiler yaratmıştır. Bu yönüyle ailenin tarihini, Yahudi tarihi bakımından bir reform dönemi olarak nitelemekteyiz. Dünya tarihi açısından ise, ailenin Helenistik dönemin büyük devletleri olan Seleukos, Ptolemaios, Roma ve Parth devletleriyle olan münasebetleri dönemle ilgili bazı boşlukları doldurmakta ve dolayısıyla anlaşılmasını kolaylaştırmaktadır. Öte taraftan Haşmonayim Hanedanlığı tarihi örneğinde, Seleukos Devleti gibi emperyal bir devletin nasıl giderek zayıfladığı ve nihayetinde parçalandığı ile küçük bir devletin emperyal bir güce karşı nasıl bağımsızlığını kazanabildiği de görülebilmektedir.