Hidatik kist skolekslerinde farklı ajanların in vitro etkilerinin değerlendirilmesi

Amaç: Kist hidatik genellikle Echinococcus granulosus nedeniyle oluşan, insanların tesadüf olarak konak olduğu zoonotik bir hastalıktır. Kist hidatikte en sık tutulan organ karaciğerdir. Semptomlar kist büyüklüğü belli bir boyuta ulaşana kadar genellikle non-spesifik olduğundan tanı koymak güçleşebilmektedir. Tedavi kist boyutu, kist konumu, radyolojik evre, komplikasyon varlığı gibi faktörlere göre değişmektedir. Takip, medikal tedavi, perkütan girişimsel işlemler ve cerrahi tedavi seçenekleri arasında yer almaktadır. Echinococcus granulosus geniş bir coğrafyaya yayılmaktadır ve Türkiye de endemik bölgeler arasında yer almaktadır. Uygulanan tedavilerde nüks oranları değişkenlik gösterebilmektedir. Günümüzde medikal tedavide yaygın olarak kullanılan ilaç albendazoldür. Cerrahi loju, peritoneal boşluğu koruyarak ve kist içinde sterilizasyonu sağlayarak serpilmeyi önlemek, nüks oranlarını azaltmak amacıyla ameliyat sırasında ve perkütan girişimsel işlemlerde skolosidal ajanlar kist içine enjekte edilmektedir. Enjeksiyon için sıklıkla hipertonik salin ve etanol kullanılmakta olup, skolosidal aktivitesi kanıtlanmış farklı ajanlar da mevcuttur. Ancak intra-kistik yapılan enjeksiyonlarda kullanılan ajanların hipernatremi, sklerozan kolanjit, safra yollarında striktür, peritonit, toksisite gibi istenmeyen yan etkileri vardır. İntra-kistik yapılan enjeksiyonda kullanılan ajanın skolosidal aktivitesi yüksek, kısa sürede etkili olması ve istenmeyen yan etkilerinin olmaması gerekmektedir. Bu nedenle yeni skolosidal ajan arayışı halen sürmektedir. Bu kapsamda bitki ekstreleri ve etken maddeleri de değerlendirilmektedir. Özellikle sıtmaya karşı etkinliği gösterilmiş ajanların, Echinococcus türlerine karşı da etkili olabileceği düşünülmektedir. Bu nedenle tarafımızca, sıtmaya karşı etkisi kanıtlanmış Artemisia annua ve Cinchona officinalis bitki ekstrelerinin skolosidal aktivitesinin araştırılması hedeflenmiştir. Başka parazitlerde etkisi kanıtlanmış Camellia sinensis ve Commiphora molmol bitki ekstreleri de araştırılarak skolosidal ajan arayışına katkıda bulunulmak amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Karaciğerde Gharbi tip 3 hidatik kist ile uyumlu büyük soliter karaciğer kisti olan bir hastanın operasyonda kist içeriği, sıvısı aspire edilerek gavaj enjektöründe toplandı. Kist çatısı açıldıktan sonra kız veziküller açılmayacak şekilde toplanıp izotonik solüsyon ile yıkandı ve deney için ayrıldı. Steril şekilde deney için ayrılan kız veziküller, aspire edilen kist sıvısı içinde açıldı ve ardından bütün kist içeriği cam silindirlerde toplandı. Belli bir süre bekledikten sonra protoskoleksler dibe çöktü ve üst kısımda kalan süpernatant atıldı. Ardından protoskoleksler fosfat tamponlu salin (PBS) ile üç kez yıkandı. Protoskolekslerin canlılığını koruduğu hem eozin ile boyanmadığından hem de hareketliliğinden teyit edildi. Yapılan incelemede 200.000/cc protoskoleks sayıldı ve canlılık oranının %95'ten fazla olduğu tespit edildi. Cinchona officinalis, Camellia sinensis, Commiphora molmol bitki ekstreleri tarafımızca hazırlandı ve Artemisia annua bitki ekstresi hazır olarak dışarıdan temin edildi. Her bir bitki ekstresinin 25 mg/ml, 12,5 mg/ml ve 6,25 mg/ml olmak üzere üç farklı konsantrasyonu dimetil sülfoksit'te (DMSO) çözülerek hazırlandı. Negatif kontrol grubu olarak DMSO, pozitif kontrol grubu olarak %20 hipertonik salin kullanıldı. Test edilecek ajanın üç farklı konsantrasyonundan da 0,05 ml alınarak kuyucuklu plakta sıralandı ve üstlerine 0,05 ml hacminde protoskoleksleri içeren kist sıvısı eklendi. Dört bitki ekstresinin de her bir konsantrasyonu 5 dakika, 15 dakika ve 25 dakika sonunda %0,1 eozin solüsyonu ile birlikte lamlara damlatılarak ışık mikroskobunda sayımlar gerçekleştirildi. Ölen protoskoleksler eozin ile kırmızıya boyanırken, yaşayanlar eozin ile boyanmamaktadır. Her bir deney üç kez tekrarlandı. Işık mikroskobu altında ölü bulunan skolekslerin sayısı, tüm skolekslere oranlanarak skolosidal aktivite yüzdesel olarak hesaplandı. Bulgular: Camellia sinensis ve Commiphora molmol ekstreleri kullanılan en yüksek konsantrasyonda bile etkin bir skolosidal aktivite gösteremedi. 25 mg/ml'lik Camellia sinensis ekstresi 5, 15 ve 25 dakika sonunda gözlenen skolosidal aktivite ortalaması sırasıyla %46,15, %58,83, %76,81 olarak hesaplandı. 25 mg/ml'lik Commiphora molmol ekstresi ise 5, 15 ve 25 dakika sonunda sırasıyla ortalama %31,51, %34,2, %45,25 oranlarında skolosidal aktivite gösterdi. En yüksek skolosidal aktiviteyi Cinchona officinalis ekstresi gösterdi. 25 mg/ml konsantrasyonda kullanıldığında her zaman diliminde %20 hipertonik salinden daha yüksek oranda etkili olduğu gözlendi. Sırasıyla 5, 15 ve 25 dakika sonunda ortalama %89,08, %95,01 ve %100 skolosidal aktivite gösterdi. %20 hipertonik salinin ortalama skolosidal aktivitesi ise 5. dakika sonunda %62,8, 15. dakika sonunda %76,95 ve 25. dakika sonunda ise %89,65 olarak hesaplandı. Artemisia annua ekstresi ise 25 mg/ml konsantrasyonda 25 dakika sonunda en yüksek etkisine ulaşıp, bu zamandaki ortalama skolosidal aktivitesi %87,25 olarak gözlendi. En zayıf etki negatif kontrol grubu olarak kullanılan DMSO'da gözlendi. 25 dakika sonunda ortalama %15,78 skolosidal aktivite göstererek, açık ara en güçsüz ajan oldu. Sonuç: Yapılan bu çalışma ile birlikte Cinchona officinalis ve Artemisia annua'nın kist hidatik tedavisinde skolosidal ajan olarak bir alternatif oluşturabileceği in vitro olarak gösterildi. %20 hipertonik salin ile Cinchona officinalis arasında istatistiksel olarak anlamlı fark bulunamamış olmasına rağmen, 25 mg/ml'lik Cinchona officinalis ekstresi %20 hipertonik salinden üç zaman diliminde de daha aktif oldu ve %100 skolosidal etkiye 25 dakika sonunda ulaşan tek ajan oldu. Skolosidal ajan arayışı için etkili bulduğumuz ajanların, in vivo yapılacak yeni araştırmalar ile desteklenmesi gerekmektedir. Anahtar Kelimeler: Kist hidatik, kistik ekinokokkoz, karaciğer kisti, in vitro, skolosidal ajan, Cinchona officinalis, Artemisia annua, hipertonik salin, Commiphora molmol, Camellia sinensis