Hüdavendigar vilayeti salnamelerine göre Bursa sancağı idaresinde bulunan kurum, çalışanlar ve demografik (nüfus) yapı

Konumuza kaynaklık eden Hüdavendigar Vilayeti salnamelerinin ilk ikisine göre (H1287-1288) Bursa sancagı Hüdavendigar vilayeti içerisinde ayrı bir birim olarak gösterilmektedir. Vilayette merkezinde üst düzey yönetici olarak vali zikredilirken Bursa sancagında yönetici olarak Mutasarrıf zikredilmektedir. ilk salnamelere göre Bursa sancagı idari yapı olarak 1 merkez ve ona baglı 7 kaza merkezinden ibaretir. Bunlar; Bilecik, Gemlik, Yenisehir, Mudanya, negöl, Harmancık ve Mihaliç kazalarından olusmaktadır. Ayrıca sancak merkezine ve kazalara baglı 11 nehiye merkezi bulunmaktadır. Bunlar; Atronus, Kirmastı, Sögüd, Gölpazarı, Lefke, Karacasehir, Bazarköy, znik, Tirilye, Bazarcık, ve Gökçedag nahiyeleri olmak üzere 11 nahiyeden meydana gelmistir. H.1289 yılına ait salnamede Bursa sancagı Hüdavendigar vilayeti merkezi olarak gösterilmeye baslanmıstır. idareci olarak vali zikredilmektedir. Sancak idare meclisinde ve baglı kaza idare meclislerine bakıldıgında müslim ve gayrimüslim nüfusun temsil bazında sürekli bir denge gözetilerek nüfus oranları nispetinde bir temsil hakkı tanınmıstır. Gayrimüslim nüfusun yogun oldugu bölgelerde yogunluk nispetinde temsilci sayısı arttırılmıs aynı sekilde az yerlerde ise temsilci sayısı azaltılmıstır. Gemlik kaza meclisinde gayrimüslim vatandaslar kazadaki üst düzey dini idarecileri tarafından temsil edilmektedirler, lerleyen yıllarda idari yapıda kaza sayısı 6'ya düserken baglı nahiye sayısı 13'e çıkmıstır. ilk salnamelerde kaza olarak geçen Harmancık kazası nahiyeye dönüstürülerek merkeze baglanmıstır. I.Mesrutiyetin ilanı ile birlikte vilayetten Meclis-i Mebusan azası olarak 4 temsilci seçilmistir. Aynı sekilde Mukataa Meclisi olusturulmus ve buraya da 3 temsilci seçilmistir. Demografik yapı olarak ele aldıgımız ilk salname verilerine göre Bursa sancagında müslim-gayrimüslim erkek nüfus toplamı 141667 kisiden olusmaktadır. Bunlardan 97309 kisi müslim, geriye kalan 44358 kisi ise gayrimüslim vatandastır. Sancak merkezi ve baglı kaza merkezinde yasayan toplam nüfus 91087 kisidir. Bunlardan 59364 kisi müslim geriye kalan 31723 kisi ise gayrimüslimdir. Sancak merkezine ve kazalara baglı nahiyelerde yasayan nüfus toplamı ise 50576 kisidir. Bunlardan 37942 kisi müslim 12634 kisi ise gayrimüslimdir. H.1294 yılı verilerine göre ise Bursa sancagında müslim-gayrimüslim erkek nüfus olarak toplam 119647 kisiden olusmaktadır. Bunlardan 81281 kisi müslim,geriye kalan 38366 kisi ise gayrimüslimdir. Sancak merkezi ve baglı kaza merkezlerinde toplam nüfus 63937 kisidir. Bunlardan 38109 kisi müslim, geriye kalan 25828 kisi ise gayrimüslimdir. Sancak merkezine ve kazalara baglı nahiyelerde yasayan nüfusun toplamı ise 55710 kisidir. Bunlardan 43172 kisi müslim, geriye kalan 12538 kisinin ise gayrimüslim oldugu görülmektedir.