İbn Miskeveyh ve İbn Bacce'de insanın yetkinleşmesi

Bu çalışma, İslam felsefesi geleneğinde merkezi bir kavram olan insanın yetkinleşmesini, Meşşâî düşüncenin önde gelen iki temsilcisi olan İbn Miskeveyh (ö.421/1030) ve İbn Bâcce (ö.533/1139) bağlamında çok yönlü olarak ele almaktadır. Tezde, yetkinleşme süreci yalnızca bireysel ahlâkî gelişimle sınırlı bir alan olarak değil; aynı zamanda ontolojik, epistemolojik, ahlâkî ve toplumsal boyutlarıyla sistematik biçimde incelenmiştir. İbn Miskeveyh'in düşüncesinde insanın yetkinliği hem aklî melekelerinin geliştirilmesi hem de erdemlerin kazanılmasıyla toplum içinde gerçekleşen bir süreç olarak tanımlanmıştır. Ona göre insan, tabiatı gereği medenî bir varlıktır ve nefsin yetkinleşmesi, ancak diğer insanlarla kurulan ilişkiler aracılığıyla, adil bir siyasal yapı içerisinde mümkün olmaktadır. Bu bağlamda mutluluk, bireysel yetkinliğin toplumsal düzenle bütünleşmesiyle gerçekleşir. İbn Bâcce ise, bireyin yetkinliğini topluma rağmen koruyabileceği özgün bir model geliştirmiştir. Tedbîrü'l-Mütevahhid adlı eserinde ortaya koyduğu "mütevahhid" anlayışı, ahlâken yozlaşmış bir toplumda dahi bireyin aklî yetkinleşmesini sürdürebileceğini savunur. Erdemsiz toplumun gerçekliği karşısında, bireyin kendini koruyarak faal akılla ittisale yönelmesi, onun yetkinleşme stratejisinin temelini oluşturur. Bu yaklaşım, klasik Meşşâî geleneğin siyasal toplum vurgusundan farklılaşan özgün bir çizgiye işaret etmektedir. Sonuç olarak, bu çalışmada insanın yetkinleşme fikri, İbn Miskeveyh ve İbn Bâcce'nin felsefî sistemleri içerisinde karşılaştırmalı olarak ele alınmış; özellikle İbn Bâcce'nin bireysel yetkinleşmeye dayalı modeli, İslam felsefesi tarihinde özgün bir katkı olarak değerlendirilmiştir.