İbrâhîm el-Kûrânî'ye göre insan fiilleri Meslekü's-Sedâd risalesi bağlamında

Kelâm ilmî, özellikle klasik dönem sonrasında nazarî-aklî ilimlerden felsefe ve mantıkla etkileşim halinde olmuştur. Muhyiddîn ibnü'l-Arabî ve takipçilerinin metafizik bir iddia ile mevzu, mebadi ve mesailini tayin ettiği vahdet-i vücûd düşüncesine kelâm ilminin mesafeli ve eleştirel duruşu, XVI. yüzyıl sonrasında yumuşamaya başlamıştır. Özellikle Devvânî'nin vahdet-i vücûd ile kelâmı biraraya getiren tavrı sonraki dönemlere etki etmiştir. Devvânî'nin bu yaklaşımını daha ileriye taşıyan İbrâhîm el-Kûrânî, kelâm meselelerinin vahdet-i vücûdun âlem tasavvuruna uygun olarak açıklanabileceğini iddia ederek bu iki geleneği uzlaştırmaya çalışmıştır. Onun bu tavrının görünür hale geldiği en önemli eserlerinden biri Meslekü's-sedâd risalesidir. Modern öncesi dönemde kelâm ilminin yöntemi ve tartışmalarına örnek olması açısından Meslekü's-sedâd risalesi merkezinde XVII. yüzyıl düşünce tarihinin değerlendirileceği bu çalışmada özellikle kelâm ve tasavvuf ilişkisi ele alınacaktır. Giriş ve üç bölüme ayrılan tezin ilk bölümünde bahsi geçen risalede ele alınan konuların tarihi bağlamının ortaya konulması için Kûrânî'nin ilmî hayatı ve yaşadığı dönemin entelektüel durumuna dair genel bir çerçeve sunulmuştur. Tezin ikinci bölümünde Kûrânî'nin insan fiillerini açıklamada faydalandığı ve tartıştığı meselelerin fikrî zeminini oluşturan tevhid görüşünü ve âlem tasavvuruna yer verilmiştir. Ancak Kûrânî'nin kelâmi bir meseleyi vahdet-i vücûdun âlem tasavvuruna göre açıklamasından dolayı bu bölümde ana hatlarıyla kelâm ve tasavvufun ilahi sıfatlar ve bu sıfatların mümkün ile ilişkisine değinilmiştir. Böylece Kûrânî'nin uzlaştırmaya çalıştığı iki ekolun temelde hangi noktalarda birbirinden ayrıldığı hususu ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Tezin son kısmında insan fiillerinin meydana gelmesinde etkili olan ilâhi kudret ve hâdis kudretin durumuna dair tartışmalara ele alınmıştır. Kûrânî'nin özellikle vurguladığı "bağımsız olmayan ve Allah'ın izni ile tesir eden hâdis kudret" terimi üzerinden meselelelerin ele alındığı bu son bölümde, onun kelâm ve vahdet-i vücûd geleneğini telif etme amacıyla izlediği eklektik tavra dikkat çekilmiştir. Ayrıca bu bölümde Kûrânî'nin hâdis kudret görüşü ile insanın mükellef olmasının ispatlaması arasındaki ilişki ve insanın sorumluluğunun ne zaman başladığına dair görüşleri açıklanmıştır.