Nizami Genjavi'nin İskandername'sinde ve Thomas More'un Ütopya'sında ideal toplum

İdeal toplum anlayışı, tarih boyunca farklı kültür ve dillerde edebiyatın ana temalarından biri olmuştur. MÖ 4. yüzyılda Platon'un Devlet'inde (M.Ö. 375) ortaya çıkan ideal toplum fikri, şiir ve düzyazı gibi çeşitli tür ve üsluplarda gelişti. Batı edebiyatının temsilcisi İngiliz filozof Sir Thomas More'un örneğin Avrupa'nın onbeşinci yüzyıl tarihi bağlamıyla şekillenen Ütopya'sı (1516), ütopya edebiyatına önemli bir katkı olarak değerlendirilmiştir. Platon'un ideal şehir kavramlarını İslam öğretileriyle uyumlu hale getiren Müslüman filozof Ebu Nasr El-Farabi (870-950), doğu ütopik edebiyat geleneğinde önemli bir metin haline geldi. Ütopik kavramın onikinci yüzyıldaki ilk örneklerinden biri olan Azerbaycanlı filozof Nizami Gencevi de İskandarname (1194 veya 1196-1202) adlı şiirinde ideal toplumun bu çerçevesini benimsemiştir. Bu tez, Thomas More'un Ütopya'sı ve Nizami Gencevi'nin İskandarname'si ile temsil edilen doğu ve batı ütopik geleneklerini karşılaştırmaktadır. Her iki eserin de birey ve günlük yaşam, ekonomi ve çalışma, din ve özgürlük, yönetim ve adalet sistemlerine ilişkin anlayışlarına odaklanılıyor. İskendername ve Ütopya toplumdaki doğanın, hayvanların ve insan ilişkilerinin önemine vurgu yaparak bedensel bakım ve sağlıklı beslenme alışkanlığının önemini vurgulamaktadır. Barbar ve uygar toplumları karşılaştırarak uyum ve barışın gerekliliğini vurguluyorlar. Ahirete, ilahi güce ve Allah'ın nimetine şükretmeye inanırlar. Her iki toplum da sıkı çalışma sayesinde, itaatsizliğin kötü davranış ve sınır dışı edilmenin ceza olarak görüldüğü müreffeh şehirlere dönüştü. Ancak ideolojilerde ve kültürel özelliklerde farklılıklar vardır. Nizami'nin ideal şehri sınıf ayrımından yoksunken, More'un Ütopyası kölelerden ve yönetim sisteminden bahsediyor. İskandarname barışı ve Tanrı'ya ibadet etmeyi hayal ederken, Ütopya daha çok toplumsal rutinlere ve büyük bir grup aylak rahip, din adamı ve zengin soyluya odaklanıyor. Bu farklılıklara rağmen her iki eser de doğanın, hayvanların ve insan ilişkilerinin toplumdaki önemini vurgulamaktadır. Araştırma, İskendername ile Ütopya arasındaki karşılaştırmaları, farklılıkları ve benzerlikleri ortaya koyarak, neredeyse her kültürün benimsediği farklı idealleri yeniden düşünmeyi, yeniden değerlendirmeyi ve kabul etmeyi amaçlıyor. İskendername ve Ütopya, mükemmel toplum anlayışının zaman içindeki farklılıklarını ve paralelliklerini görme fırsatı sunuyor. Tez, Gencevi'nin ideal toplumunun More'unkine benzediğini tespit etmeyi amaçlayarak, doğayla kurulan bağa ve hayvanların toplumdaki değerine vurgu yapmaktadır. Her iki eser de ütopiktir, ancak İskandarname daha idealize edilmiş olup eşitlik adına eşitliğin ötesine geçmektedir; More'un Ütopyası ise eşitliğe dayanmaktadır. Anahtar Kelimeler: Ütopya, İdeal Toplum, Din, Nizami Gencevi, İskendername, Thomas More