İran devlet oluşumu ve dış politikası: Uluslararası-devlet-toplum kompleksi

Bu çalışmanın temel sorunsalı, 1979 İslam Devrimi sonrası İran İslam Cumhuriyeti'nin (1979-2021) devlet oluşumundaki muhafazakâr-reformist ve dış politikasındaki ideoloji-pragmatizm sarkacının açıklanmasıdır. Dış politikanın devlet oluşumundan, devlet oluşumunun uluslararası ve toplumdan yalıtılmış olarak incelenemeyeceğini savunan bu çalışma, 1979 İran İslam Devrimi sonrası devlet oluşumu ve dış politikanın ancak İran'ın son iki yüzyıllık uluslararası-devlet-toplum kompleksinin karşılıklı ilişki ve tepkimelerine dayandırılarak açıklanabileceğini iddia etmektedir. İran'ın son iki yüzyıldır kendisini Kaçarlar ve Pehleviler döneminde sömürgeci müdahaleler şeklinde gösteren uluslararası faillik; buna karşı Kaçarlarda mütereddit, Pehlevilerde ise radikal sömürgeci modernleşme şeklinde gösteren devlet failliği; nihayet söz konusu sömürgeci uluslararası müdahale ile sömürgeci modernleşme ilişkisine karşı 18. ve 19. yüzyıldan itibaren temel toplumsal faillik aktörü haline gelen Şii Usuli ulemanın refleksinden oluşan uluslararası tarihsel sosyolojisi, bir güç arayışı-meşruiyet krizi biçiminde ortaya çıkmıştır. Bu çalışma, 1979 İslam Devrim ile sonrasında kurulan İran İslam Cumhuriyeti devlet oluşumu ve dış politikasının işte bu uluslararası tarihsel sosyolojik birikimin sonucu olan güç arayışı ve meşruiyet krizinin 1963'ten itibaren aldığı biçim tarafından belirlendiğini iddia etmektedir. İran'ın iki yüzyıllık güç arayışı ve meşruiyet krizinin 1963'ten itibaren aldığı biçim, Humeyni liderliği ve sol kitle siyasetinin birbirini beslemesi (sol-İslam aşısı) nedeniyle toplumsal faillik aktörü olan ulemanın radikalize olması, uluslararası-devlet ilişkilerinin ise devlet failliğini toplumsal faillik karşısında desteklememesi süreçlerinin bir araya gelmesi bağlamında gerçekleşmiştir. 1963'ten itibaren uluslararası-devlet-toplum kompleksinin tepkimeleri, son iki yüzyıllık güç arayışı-meşruiyet krizine Humeyni liderliği ve sol-İslam aşısının bir araya gelmesiyle yıkıcı radikalizm ve kurucu esneklik gibi yeni bir tarihsel çözüm modeli ortaya koymasıyla sonuçlanmıştır. Son iki yüzyıllık tarihsel güç arayışı-meşruiyet krizi dinamiğinin Humeyni sonrası thermidor (1989-2005) ve thermidor sonrası (2002-2021) dönemlerde devlet oluşumuna yansımasının muhafazakar-güvenlikçi devlet ile demokratik İslam cumhuriyeti arayışı arasındaki çatışma olduğunu; bu çatışmada ulemanın devletle bütünleşmesinden kaynaklı toplumsal temsil boşluğunu reformist ulema ve İslami entelijansiyanın reform siyasetinin doldurduğunu ve İran İslam Cumhuriyeti'nin gelecek uluslararası-devlet-toplum kompleksinin de bu dinamik tarafından belirleneceğini iddia ettik.