İran kaynakları ışığında I. Dünya Harbi'nde Osmanlı Devleti (1914-1918)

"İran Kaynakları Işığında I. Dünya Harbi'nde Osmanlı Devleti (1914-1918)" başlıklı bu çalışmada Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Harbi'ne girişi ve harp sürecindeki askerî, siyasî ve dinî politikaları İran kaynakları ışığında nitel araştırma yaklaşımlarıyla ele alınmıştır. Çalışmada içerik analizi, kavramsal analiz, dokümantasyon ve tartışmalı analiz tekniklerinden faydalanılmış, ele alınan konular İran menşeli arşiv belgeleri, süreli yayınlar ve hatıratlar ışığında değerlendirilmiştir. Verilerin yorumlanmasında ise sosyopolitik bir analiz yaklaşımı benimsenmiş, harp dönemindeki siyasî, askerî ve toplumsal gelişmelerin İran kamuoyuna yansımaları bu yöntem doğrultusunda ele alınmıştır. Çalışmada özellikle İran İçişleri ile Dışişleri Bakanlıkları ve İran Milli Arşivi'ne ait belgeler kullanılarak, İran hükûmetlerinin I. Dünya Harbi sırasında Osmanlı Devleti'nin siyasî ve askeri faaliyetlerini nasıl takip ettikleri, bu faaliyetlere karşı nasıl bir tutum sergilendikleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ayrıca harp yıllarında İran'da yayımlanan "Asr-ı Cedîd", "Bâmdâd-ı Rûşen", "Çehre-nemâ", "İrşâd", "Hablü'l-metin" "Hâver", "Kaveh", "Nevbahar", "Ra'd" ve "Şihâb-ı Sâkib" isimli gazetelerin harp süresince Osmanlı Devleti'nin siyasî, askerî ve dinî politikalarını nasıl yorumladıkları analiz edilmeye çalışılmıştır. Öte yandan, dönemin hatıratlarına da başvurularak İran devlet adamları, dönemin görgü tanıkları ve ulemâsının Osmanlı faaliyetlerine ilişkin algısı ve tutumu ayrıntılı bir şekilde değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bu çerçevede Osmanlı Devleti ile İran arasındaki sınır ihtilafı, Osmanlı'nın harp öncesindeki askeri hazırlıkları, kapitülasyonları tek taraflı ilgâsı ve Osmanlı Şeyhülislâmı tarafından ilan edilen Cihad-ı Ekber'in İran kamuoyunda ve ulemasında nasıl yankı bulduğu ortaya konmuştur. Osmanlı Devleti'nin Kafkas, Irak ve Çanakkale cephelerinde yürüttüğü askeri ve propaganda faaliyetleri, harp süresince ardı ardına değişen İran hükûmetleri başta olmak üzere Şiî ulema, halk ve yerel yöneticilerin tepkileri ele alınmıştır. Bununla birlikte Osmanlı ve Almanya'nın İran ve Afganistan misyonları, Rauf Bey Müfrezesi, Kirmanşah Krizi, petrol mücadelesi ve İran'daki yerel aşiret ve liderlerin tepki ve tutumları İran'ın tarafsızlık politikası bağlamında değerlendirilmiştir. Son olarak Osmanlı-Alman ittifakının harp yılları boyunca ittifak kurma bağlamında askeri ve diplomatik girişimlerinin İran kamuoyundaki yansımaları ele alınmış ve bu girişimlerin İran'ın iç ve dış politikasını nasıl şekillendirdiği üzerinde çözümlemeler yapılmıştır. Bu bağlamda çalışmanın özgün katkısı, I. Dünya Harbi yılları boyunca İran hükûmetleri, uleması ve halkının Osmanlı Devleti'nin askerî, siyasî ve dinî girişimlerine dair algılarını ortaya koymakla birlikte bahse konu girişimlerin İran kamuoyunun algısını ne ölçüde etkilediğini İran menşeli kaynaklar bağlamında çok yönlü bir biçimde analiz etmesidir.