İş kazası sıklığının işletme büyüklüğü ölçeğinde değerlendirilmesi

İşyeri büyüklüğü (İB) arttıkça, kurumsallığın, iş güvenliği yönetim sisteminin, iş güvenliği kültürünün ve performansının gelişmesi; dolayısıyla, iş kazası sıklığının (İKS) azalması beklenir. Bu çalışmada, iller ve ekonomik faaliyetler bazında, Türkiye'nin İKS ve ölümlü İKS (ÖİKS) değerlerinin işyeri büyüklüğüne (İB) göre değişimleri incelendi. Böylece, büyük işyerlerinin İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) bakımından kurumsallıkları değerlendirildi. İstatistiksel analizlerde, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası (SSGSS) Kanunu madde 4-a kapsamında sigortalı çalışanların (hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar) 2013-2023 Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) istatistik yıllıklarındaki verileri kullanıldı. İKS ve ÖİKS'nin İB ile ilişkileri basit regresyon ve korelasyon yöntemleriyle analiz edildi. İKS ve ÖİKS değerleri yüksek olan büyük işyerlerinin bulunduğu iller ve ekonomik faaliyetler sırasıyla Iiks ve Iöiks indeksleri kullanılarak belirlendi. İstatistiksel analizler sonucunda, illerin ve faaliyetlerin İKS-İB ilişkisinin 2013-2023 yılları boyunca (miks > 0), illerin ÖİKS-İB ilişkisinin 2013-2015, 2017-2020 ve 2022-2023 yılları arasında (möiks > 0), faaliyetlerin ÖİKS-İB ilişkisinin ise 2013-2022 yılları boyunca (möiks > 0) doğru orantılı olarak değiştiği tespit edildi. Kısacası, iller ve ekonomik faaliyetler bazında, İB arttıkça, İKS ve ÖİKS değerleri genel olarak arttı. İşyeri tehlike sınıfları bazında, faaliyetlerin İKS-İB ilişkisi 2013-2023 yılları boyunca genellikle doğru orantılı olarak değişti (mat, mt ve mçt > 0, tehlikeli sınıfın 2020 yılı hariç). İB arttıkça, çok tehlikeli sınıftaki faaliyetlerin İKS değerleri en fazla arttı ve bu faaliyetlerin İKS-İB ilişkisi en güçlü oldu. Bu faaliyetlerin ÖİKS-İB ilişkisi ise, 2013-2023 yılları boyunca oldukça değişken olmakla birlikte, bu istikrarsızlık tamamen olumsuz olarak değerlendirilebilir. Dolayısıyla, büyük işyerlerinin İSG bakımından yeterince kurumsallaşmadığı ortaya çıktı. Iiks indeksi en yüksek iller 2013-2015 ve 2018-2022 yıllarında 11-Bilecik, 2016-2017 yıllarında 70-Karaman ve 2023 yılında 77-Yalova olurken, 2013-2023 yılları Iöiks indeksi en yüksek iller oldukça değişkendir. 2023 yılı Iiks indeksi en yüksek ilk beş il sırasıyla 77-Yalova, 11-Bilecik, 45-Manisa, 41-Kocaeli ve 67-Zonguldak oldu. 2013-2023 yılları Iiks indeksi ile 2013-2015 ve 2017-2023 yılları Iöiks indeksi en yüksek faaliyet NACE 05-Kömür ve linyit çıkartılmasıdır. 2023 yılı Iiks indeksi en yüksek ilk beş faaliyet sırasıyla NACE 05-Kömür ve linyit çıkartılması, NACE 30-Diğer ulaşım araçlarının imalatı, NACE 29-Motorlu kara taşıtı, treyler (römork) ve yarı treyler (yarı römork) imalatı, NACE 51-Hava yolu taşımacılığı ve NACE 24-Ana metal sanayii faaliyetleridir. Sonuç olarak, Türkiye'nin İKS ve ÖİKS değerlerinin düşürülmesi için özellikle yüksek indeksli illerde ve faaliyetlerde ve çok tehlikeli sınıftaki faaliyetlerde bulunan büyük işyerlerinin öncelikle kurumsallaşması gerekir. Bu kurumsallaşma sürecinde, büyük bir işyeri olmanın sağladığı avantajlardan faydalanabilirler. Bu sayede, kurumsal yönetim sistemlerinin bir parçası olan İSG yönetim sistemlerini ve kurumsal kültürlerinin bir parçası olan iş güvenliği kültürlerini geliştirebilirler, İSG performanslarını yükseltebilirler.