James B. Fraser'a göre Türkmenler ve Hive, Buhara, Hokand Hanlığı (1821-1822)

Dünya ve Türk Tarihi için önemli bir coğrafi konuma sahip olan Türkistan, başta Türklerin ana yurdu olmakla birlikte birçok devlete ev sahipliği yapmıştır. Türkistan jeopolitik konumu dolayısıyla siyasi çekişmelerin yaşandığı bir coğrafya olmuştur. Bu konuda özellikle XVIII. yüzyılda sömürgeci devletler için önemli bir konu haline gelmiştir. Özellikle Rusya ve İngiltere'nin bu topraklarda hâkimiyet kazanma çabası göze çarpmaktadır. Rusya'nın XVII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren ilgisini yağunlaştırdığı görülmüş ve bu ilgi XIX. yüzyılda hanlıkların tamamen işgaline kadar olan süreç devam etmiştir. İngiltere'nin ise bu konuda emperyalist amaçları açısından önemli bir konuma sahip Doğu Hindistan Şirketini (East India Company) kurması ve ardından Hindistan'a tamamen hâkim olması, her iki devleti rekabet içine sürüklemiştir. Türkistan için rekabete giren her iki devlet, burada nüfuz sahibi hanlıkların siyasi varlıkları hakkında bilgi edinebilmek amacıyla farklı meslek gruplarına sahip olan kişilerin Türkistan coğrafyası hakkında keşif yapması ve bölge hakkında bilgi toplaması istemiştir. Bu açıdan da İngiltere İskoç yazar ve seyyah olan James Baillie Fraser'ı Türkistan coğrafyasına göndermiştir. Onun bu seyahati sırasında kaleme aldığı önemli eseri "Narratıve of a Journey ınto Horasan in the Years 1821 and 1822," tezin ana konusu çerçevesinde Teke, Yomut ve Göklen Türkmenleri; Türkistan'ın önemli devletleri olan Buhara, Hive, Hokand Hanlıkları ve şehirleri hakkında kapsamlı bilgiler sunmuştur. Bu konuda verdiği önemli malumatlar ışığında Türkmenlerin sosyo-kültürel yapılarını; Hive Hanlığı'nda Muhammed Rahim Han, Buhara Hanlığı'nda Şah Haydar ve Hokand Hanlığı'nda Ömer Han'ın karakteristik yapıları ve devlet yönetim usulleri hakkında detaylı bilgiler edinmekteyiz. Ayrıca Hanlıkların sınırları, siyasi, sosyal, askeri, iktisadi, kültürel yapıları ve şehirleri hakkında bilgi vermektedir. Bu açıdan tezin ana konusu ve çalışmasını belirleyen bu bilgileri, İngilizceden Türkçeye tercüme edilmiştir. Eser önemini ortaya konan malumatlar sayesinde 1821-1822 yılında Türkmenler ve Batı Türkistan Hanlıkları olan Hive, Buhara ve Hokand Hanlıkları hakkında çok kıymetli bilgiler sunmaktadır. Böylece Fraser'ın aktardığı bilgilerin Türkistan tarihi açısından ne kadar önemli olduğu anlaşılmaktadır.