Kadın yoksulluğunu azaltmada kadın kooperatiflerinin rolü: İstanbul ve Bursa örneği

Yoksulluk, farklı toplumlarda, zamanlarda ve kültürlerde farklı tanımlamaları olan çok boyutlu bir kavramdır. Yoksulluk tanımlamaları yapılırken dikkat edilen kritere göre de yoksulluk tanımları değişmektedir. Kadın yoksulluğu kavramı ise yoksulluğun bir alt boyutu olarak, kadınların erkeklere nazaran yoksulluğu daha derinden ve şiddetli yaşadığını ifade etmekte ve toplumdaki dezavantajlı konumunu vurgulamaktadır. 1970'li yıllardan itibaren kadın yoksulluğuna dikkat çekilmeye başlanmış olup bu dezavantajlı kesim için özel sosyal politika araçlarının oluşturulması ihtiyacı doğmuştur. Kadın yoksulluğunu önlemede bir sosyal politika aracı olduğu varsayılan Türkiye'deki kadın kooperatifleri 2001 yılından itibaren kadınların ekonomik ve sosyal hayatlarında iyileştirmeler yaparak dikkat çekmeye başlamıştır. Kadın kooperatifleri özellikle istihdamdan uzak ve yoksulluk riskine yakalanması daha yüksek olan ev hanımlarını bünyesine katabilmektedir ve bu durum da kadın kooperatiflerine olan ilginin de artmasını sağlamıştır. Bu anlamda, bu çalışmanın temel amacı, parasal ve katılımcı yaklaşım bağlamında, kadın yoksulluğunu azaltmada kadın kooperatiflerinin rolünü kadın kooperatifi çalışanlarına yönelik yapılan görüşmeler kapsamında analiz etmektir. Bu temel amaç doğrultusunda, bu çalışma üç farklı araştırmanın uygulanacağı üç aşamalı bir süreçten oluşmaktadır. Birinci araştırma, İstanbul ilinde faaliyette bulunan 6 kadın kooperatifinden 63 kadın çalışana ve Bursa ilinde faaliyette bulunan 7 kadın kooperatifinden 49 kadın çalışana yapılandırılmış görüşme formunun uygulandığı kesitsel tarama modeli üzerine kurulmuştur. Araştırma verilerinin analizinde bulguların frekans ve yüzde dağılımı belirtilmiştir. İkinci ve üçüncü araştırmalar yorumlayıcı fenomenlojik araştırma modeli üzerine kurularak, ikinci araştırmada İstanbul ilinde faaliyette bulunan 6 kadın kooperatifinden toplam 18 kadın çalışana yarı yapılandırılmış görüşme formu, üçüncü araştırmada İstanbul ve Bursa ilinde faaliyette bulunan kadın kooperatiflerine başkanlık eden toplam 10 kadın başkana ise farklı bir yarı yapılandırılmış görüşme formu uygulanmıştır. İkinci ve üçüncü araştırmalardaki görüşmelerin analizinde, "MAXQDA 2018" nitel veri analizi programı ile betimsel analiz yapılmıştır. Araştırma sonucunda, bu çalışmanın birinci araştırmasında, kadın kooperatifi çalışanlarının sosyo ekonomik durumlarına göre kooperatiflerin rolü değerlendirildiğinde parasal yaklaşım açısından yoksulluklarının azalmasında kadın kooperatiflerinin rolünün sınırlı olduğu tespit edilmiştir. Katılımcı yaklaşım açısından katılımcıların sosyo-ekonomik durumu değerlendirildiğinde, katılımcıların çoğunluğu kendilerini yoksul olarak görmemektedir. Bu çalışmanın ikinci araştırmasında, kadın kooperatifi çalışanlarının sosyo-ekonomik durumları üzerinde parasal yaklaşım açısından kooperatiflerin rolünün sınırlı olduğu anlaşılmıştır. Ancak, katılımcı yaklaşım açısından, katılımcıların yarısının kendilerini yoksul hissettiğini ve kooperatifin hem ekonomik hem sosyal fayda rolünün kendi sosyo-ekonomik durumları üzerinde olumlu katkısı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu çalışmanın üçüncü araştırmasında, kadın kooperatifi başkanlarının kooperatif öncesinde de meslek sahibi olduklarını, bu işi gönüllülük esasına dayanarak yaptıklarını ifade ederek, kadın kooperatifi çalışanlarının farklı profillerde olduğunu belirtmiştir. Böylelikle gerek eğitim seviyesi gerek gelir seviyesi olarak kadın kooperatifleri çalışanlarının heterojen yapıda olduğu anlaşılmıştır.