Kalkınma ve çevresel sağlık riskleri: Azerbaycan için ekonometrik bir analiz

Günümüz dünyasında ekonomik kalkınma beraberinde çevre sorunlarını getirmektedir. Günümüzde su, toprak ve hava kirliliğini bir arada içeren çevre kirliliği, biyolojik çeşitliliğin geri döndürülemez kaybı, su, verimli tarım arazileri ve balık gibi doğal kaynakların giderek yok olması, ekonomik kalkınma ve sürdürülebilir kalkınmaya yönelik en ciddi tehditler arasındadır. Çevre şiddete ve yıkıma maruz kalmaktadır. Bununla birlikte, insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkiler de dahil olmak üzere çevre sorunlarının önemli sonuçlarına çok az dikkat gösterilmektedir. Ancak insan sermayesi teorisinde vurgulandığı gibi, ekonomik kalkınma için sağlıklı insan şarttır. Sürdürülebilir kalkınma, mevcut ve gelecek nesillerin refahı için çevrenin korunmasına büyük önem vermektedir. Sürdürülebilir kalkınma anlayışı, doğal kaynakların ve çevrenin korunmasını kalkınmanın yardımcısı ve gelecek nesillerin çıkarlarının koruyucusu yapmaktadır. Global bir problem haline gelen çevresel sağlık riskleri son dönemlerde inceleme konusu olmuştur. Ekonomik kalkınmanın sebep olduğu çevre sorunlarını çözmenin bir yolu bu sorunların tespit edilmesi ve istikrarlı bir ekonomik kalkınma sağlanarak risklerin azaltılmasıdır. Çalışmada Azerbaycan ekonomisi için 1995-2021 dönemi temel alınarak ekonomik kalkınma ile çevresel sağlık riskleri arasındaki ilişki incelenmiştir. Kurulan ekonometrik modelde kişi başı GSMH, kişi başı karbondioksit emisyonu ve sağlık harcamaları değişkenleri kullanılmıştır. Yapılan çalışmada zaman serisi yöntemlerinden olan VAR analizi kullanılmıştır. İlk olarak ekonometrik model kurulmuş ve modelde yer alan değişkenlerin durağanlık durumları incelenmiştir. Değişkenlerin aynı dereceden tümleşik olduğu tespit edildikten sonra VAR analizi yapılmıştır. VAR analizi için yapılan temel varsayım testler sonucunda modelde herhangi bir spesifikasyon hatasının olmadığı tespit edilmiştir. Son olarak çalışmada etki-tepki grafikleri incelenmiş ve varyans ayrıştırma analiz sonuçları açıklanmıştır. Sonuç olarak Azerbaycan ekonomisinde de diğer gelişmekte olan ülkeler gibi ekonomik kalkınmanın bir takım çevresel sağlık risklerine yol açtığı tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Kalkınma, Çevre, Azerbaycan, Etki-Tepki, VAR