Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın Kudüs'teki dini azınlıklara yönelik politikası ve yansımaları / Muhammad Ali Pasha's policy towards religious minorities in Jerusalem and its repercussions

Bu tez, dini azınlıkların durumunu ve Mısır hükümetinin politikasının etkisini açıklığa kavuşturmak için on sekizinci yüzyıl ile on dokuzuncu yüzyılın ortalarında Levant ve Kudüs'ü yöneten Mısır valisi Muhammed Ali Paşa'nın yönetiminden önceki dönemde bir sancak oldukları Osmanlı döneminde Hristiyanlar ve Yahudiler de dahil olmak üzere Kudüs'teki dini azınlıkları tanımlayarak Kudüs'teki dini azınlıkların koşullarının incelemesini içermektedir. Osmanlı rejimi dini mensubiyet temelinde milli mensubiyete göre ayrım yaparken, dini mensubiyetlerine bakılmaksızın vatandaşlar arasında eşitlik ilkelerine dayandığı için, bakış açısı ve yetkilileri ile idaresinin bu azınlıklara muamele şekli Osmanlı tarzından tamamen farklıdır. Millet sistemi, Kudüs'teki azınlıkların, özellikle de Yahudi ve Hıristiyan dini azınlıkların ağırlık merkezi olan Kudüs şehrinin durumunun gerçekliğini ve Muhammed Ali Paşa'nın politikalarının onlar üzerindeki etkisini tarihçiler arasındaki tarihsel çelişkiler ışığında açıklığa kavuşturmayı amaçlamaktadır. Araştırmada, Mısır yönetiminden önceki dönemde Kudüs'teki dini azınlıkların genel hayatını çeşitli insan hakları, sosyal, ekonomik, siyasi ve idari açılardan incelemenin yanı sıra Osmanlı yöneticilerinden Mısır yönetimine kadar gelen otoritelerin onlara yönelik politikalarını da incelenmiştir. Mısır ve Osmanlı'da dini azınlıkların statüsü ve farklı hükümetlerin bu azınlıklara yaklaşımları da ele alınmıştır. Tez, konuyu 19. yüzyılın ortalarında Mısır valisi Muhammed Ali Paşa'nın Kudüs'ü yönettiği dönemde (1831/1840) ve ondan önce gelen 18. yüzyıldaki doğrudan Osmanlı yönetimi döneminde ve en önemlisi Fransız seferi ve Filistin'in işgali olan olayları içerecek şekilde ele almıştır. Yeni yönetim, yasama ve idari yöntemler ve ardından bu deneyimin Batı'dan ödünç alınan Tanzimat dönemi Osmanlı politikaları üzerindeki etkisi ve farklı dinlere mensup vatandaşlar arasında eşitlikler incelenmiştir. Tez, konuyla ilgili en önemli tanımların ele alındığı bir giriş ve 18. ve 19. yüzyıllarda Kudüs'teki dini azınlıkların o dönemdeki insan hakları, siyasi, idari, sosyal ve ekonomik durumlarını ele alan üç bölümden oluşmaktadır. Çalışma, azınlıkların durumu hakkında önemli ve doğru sonuçlara ulaşmıştır; bunlardan en önemlileri, toplumun bu grubunun, genel olarak bir arada yaşamalarına rağmen, Mısır yönetiminden önce, azınlıkları millet sistemi perspektifinden ele alan sultanların ve İstanbul'daki merkezi hükümetin genel politikasının aksine, Müslümanlar, yöneticiler ve yerel yetkililer tarafından baskıya ve zayıflığa maruz kalmasıdır. Toplumun bir parçası olarak ikinci sonuç ise, Osmanlı İmparatorluğu'nun Muhammed Ali'nin politikasını daha sonra da uygulamaya devam etmesine ve Mısır'ın Levant'tan çekilmesinden sonra yürürlüğe koyduğu örgütlenmelerde bundan etkilenmesine rağmen Muhammed Ali Paşa ve oğlu İbrahim Paşa'nın azınlıklara yönelik politikasının, modern devleti inşa etmek için modern Avrupa vatandaşlık ve kanun önünde eşitlik kavramlarını uygulama politikasının bir parçası olması ve kendisiyle özdeşleşen dini azınlıkların aksine, Osmanlıların kışkırtmasıyla Mısır yönetimine direnen Müslümanlara öncelik vermemesidir. Çalışmada, olayların ele alınmasında ve Muhammed Ali Paşa yönetiminin dini azınlıklara yönelik politikalarıyla ilişkili olarak değerlendirilmesinde analitik betimleyici yaklaşıma, Mısır yönetiminin politikalarının kendisinden önceki doğrudan Osmanlı yönetimiyle ve kendisinden sonraki Osmanlı politikasına yansımalarıyla ele alınmasında karşılaştırmalı yaklaşıma ve olgu ve olayların listelenmesinde tarihsel yaklaşıma dayanılmıştır. Tez, sağlıklı ve adil analizlere ulaşabilmek için Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşünden önceki on dokuzuncu yüzyıl ve yirminci yüzyılın başındaki dönemde araştırmaların yoğunlaştırılmasını ve bu dönemdeki olaylarla ilgili siyasi ve toplumsal dönüşümlerin, bilinen ve tekrarlanan anlatıların aktarımından uzak toplum grupları ve aralarındaki çatışmaların ve bölgenin şeklini ve daha sonraki siyasi ve sosyal geleceğini etkileyen Avrupa ülkelerinin rolünün incelenmesini önermektedir. Anahtar Kelimeler: Dini azınlıklar, Kudüs, Osmanlı Dönemi, Mısır Yönetimi, 18. ve 19. Yüzyıllar.