Kaymaz (Eskişehir) ve Himmetdede (Kayseri) altın yataklarının jeolojik özelliklerinin karşılaştırılması

Tavşanlı Zonu'nda bulunan Kaymaz (Eskişehir) Altın Madeni (KAM) ve Orta Anadolu Masif'inde bulunan Himmetdede (Kayseri) Altın Madeni (HAM) ekonomik olarak işletilen önemli cevherleşmelerdir. KAM'ın Damdamca ve Karakaya sahalarında, altın cevherleşmesi granit ile serpantinitin kontağında gelişmişken (ana cevherleşme), Kızılağıl Sahası'nda metamorfik birimler içinde, Mermerlik Sahası'nda ise serpantinitler içindedir. Bölgede altına ilave olarak, yer yer altın içermeyen önemli gümüş zenginleşmeleri de vardır. Alterasyon türleri silisleşme, killeşme ve nadiren karbonatlaşmadır. Cevher zonunda yoğun demir oksit oluşumu vardır. Uzaktan algılama çalışmalarıyla elde edilen kil ve SiO2 yayılımlarını gösteren görüntüler, ana cevher zonunda gözlenen bu alterasyonların yayılımı ile büyük ölçüde uyumludur. Ana cevher zonunu oluşturan serpantinit-granit dokanağı faylıdır. Cevherin önemli bölümü serpantinit içinde bulunur. Granit içinde de, dokanağın yakınlarında bir miktar cevherleşme gelişmiştir. Cevherleşmeye sebep olan hidrotermal çözelti her iki kayacı da alterasyona uğratmıştır. Ana cevher zonunda ve Kızılağıl Sahası'nda altın içeriği kuvarsça zengin kesimlerde yoğunlaşmaktadır. Mermerlik Sahası'nda bulunan altın taneleri götit ± lepidokrokitçe zengin kesimlerde gözlenmektedir. Altın içeren zonlarda bulunan diğer opak mineraller kromit, Ni-sülfitler, pirit, arsenopirit, galenit, nabit gümüş, akantit, iyodarjirit ve götit ± lepidokrokittir. Kimyasal analizlere göre altın ile analizi yapılan diğer elementinler arasında belirgin bir korelasyon ilişkisi gözlenmemiştir. Sıvı kapanımı analizlerinde kuvarslarda ölçülen homojenleşme sıcaklıkları sahalara göre farklılıklar göstermektedir. Ana cevher zonunda 100-250 °C ve 330-370 °C arasında iki farklı fazı gösteren homojenleşme sıcaklıkları ölçülmüştür. Tuzluluk değerleri %1,2-3,7 (%NaCl eşdeğeri) arasındadır. Kızılağıl Sahası'nda ise 270-393 °C arasında homojenleşme sıcaklıkları ve %3,9-5,4 (%NaCl eşdeğeri) arasında ii değişen tuzluluk değerleri ölçülmüştür. Bu değerlerin, metamorfitlerde gümüş zenginleşmesine neden olan farklı bir faza ait olduğu düşünülmektedir. HAM'da cevherleşmenin yankayacı mermer arabantlı gnaystır. Sahada görülen alterasyonlar killeşme ve silisleşmedir. Sahada yoğun götit ± lepidokrokit oluşumu vardır. Uzaktan algılama çalışmalarında elde edilen kil minerallerinin yaylımını gösteren görüntü sahada gözlenen yayılım ile uyumluyken, SiO2 yaylımını gösteren görüntüler saha ile örtüşmemektedir. HAM, cevher mineralleri ve alterasyon özelliklerine göre yüzeyde bulunan oksit zonu ve oksit zonunun altında yer alan sülfit zonu olarak ikiye ayrılmıştır. Oksit zonunda bulunan altınlar kayacın killeşmiş bölümlerinde ya da kuvarsların kırık çatlakları içine yerleşmiş şekilde gözlenmektedir. Bu zonda nadiren rastlanılan piritlerin (FeS2) büyük bölümü götit ± lepidokrokite dönüşmüştür. Sülfit zonunda tespit edilen altın taneleri pirit içinde kapanım olarak ve kuvars kristalleri arasında gözlenmektedir. Pirit, arsenopirit, enargit, galenit, kasiterit ve rutil, sülfit zonunda saptanan diğer opak mineralleridir. Kuvarslarda ölçülen homojenleşme sıcaklıkları 76-236 °C arasında değişmektedir. Madenlerin özellikleri karşılaştırıldığında KAM'daki cevherleşmede bölgesel tektonizma ile ilişkiliyken, HAM'daki cevherleşme ile tektonizma arasında bir ilişki tespit edilmemiştir. Sıvı kapanımı çalışmaları KAM'da çok fazlı hidrotermal faaliyete işaret ederken, HAM'a ait örneklerde ayrı fazlar gözlenmemiştir. Her iki sahanın alterasyon özellikleri, mineral parajenezleri ve cevher yapı-doku ilişkileri karşılaştırıldığında, KAM'ın ana cevherleşmesi düşük sülfürlü epitermal sistemlerle uyumluyken HAM'ın sülfitli zonunun Carlin tipi yataklarla benzerlikler taşıdığı görülmüştür. KAM'a ait Kızılağıl ve Mermerlik sahalarında etkili olan süperjen faaliyetlere benzer şekilde, HAM'ın oksit zonunda gelişen cevherleşmenin Gossan tipi cevherleşme olduğu düşünülmektedir. Anahtar Kelimeler: Kaymaz, Himmetdede, Türkiye, Orta Anadolu, altın, sıvı kapanımı, listvenit, düşük sülfürlü epitermal sistem, Carlin tipi, gossan