Kendi kaderini tayin hakkı bağlamında sosyal hizmet kurumlarında vesayet

Engelli bireylere yönelik artan bakım hizmetleri ihtiyacı, engelliliğe yönelik yaklaşımların tarihsel dönüşümü ve bu doğrultuda şekillenen uluslararası sözleşmeler, özerklik ve toplumsal yaşamda olma gibi kavramların önemini artırmıştır. İnsan hakları mesleği olarak sosyal hizmet engelli bireylerin kendi kaderini tayin hakkını ve toplumsal yaşama katılımlarını konu edinir. Engellilere yönelik kurumsal bakım ve vesayet uygulamaları hem katılım hem de bireylerin kendi kararlarını almaları konusunda kısıtlayıcı bir rol üstlenebilir. Bu araştırma, engelli bireylere kurumsal bakım hizmeti sunan sosyal hizmet kuruluşlarında karşılaşılan vesayet uygulamaları ve bireylerin kendi kaderini tayin hakkı arasındaki ilişkisinin incelenmesini amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında İstanbul'daki resmi bakım ve rehabilitasyon merkezlerinde görev yapan, meslek elemanları ve vasi olarak görev yapan diğer çalışanlardan oluşan 28 katılımcı ile görüşmeler yapılmıştır. Katılımcıların belirlenmesinde, mesleki çeşitlilik ve bakım hizmeti alan engellilerin engel/yaş grubu farklılıkları gözetilerek maksimum çeşitlilik örneklemesi kullanılmıştır. Araştırmada nitel yöntem benimsenmiş ve MAXQDA veri analizi programından faydalanılmıştır. Yapılan analiz doğrultusunda ana kategoriler "kısıtlı ve vasi arasındaki ilişki", "kuruluş çalışanlarının sorumluluk algısı", "engelli bireyin karar almasını etkileyen faktörler", "kurumsal bakımda karar alma süreci" ve "en uygun karar alma sistemi" şeklinde oluşmuştur. Ana kategoriler altında yer alan toplam 20 alt kategori bağlamında kurumsal bakım organizasyonu ve vesayet arasındaki ilişki güncel literatür bağlamında tartışılmış ve çözüm önerileri sunulmuştur. Araştırma sonuçlarına göre; kurumsal bakım organizasyonunun kendi kuralları, kuruluşun ve çalışanlarının yasal sorumlulukları bireylerin karar almasını engelleyici bir yapıya sahip olabilmektedir. Araştırma bulgularında belirtilen çalışanların algıları, engelli bireyin yaş/engel grubu özellikleri ve vasinin engelli yakını ya da çalışan olması faktörlerinin, kurumsal bakım ortamının etkisiyle seçenekler arasından engelli birey adına kısıtlayıcı olan seçeneklerin tercih edilmesine neden olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu doğrultuda dünyadaki gelişmeler ve geçmişteki uygulamalar dikkate alınarak Türkiye'deki vesayet sistemine ilişkin değişiklikler yapılması gerektiği ve politika/mevzuat geliştirme sürecine engellilik alanında çalışan mesleklerin dahil edilmesinin önemli olduğu söylenebilir.