Kenti doyurmak: Geç Osmanlı'dan Erken Cumhuriyet'e İstanbul'da tarım ve kentsel değişim

Bu çalışma, İstanbul'un kent yaşamından ve hafızasından neredeyse tamamen silinmiş bulunan kentsel tarım sistemini ve bu sistemin dönüşümünü toplumsal, ekonomik ve çevresel açılardan ele almaktadır. İlk adımda, özellikle pazara yönelik üretim yapan sebze bahçelerine odaklanan çalışma, bu tarımsal birimlerin, ulaşım imkânlarının sınırlı olduğu bir dönemde, kentin iaşesindeki işlevini ve kent metabolizması içindeki yerini incelemektedir. Tezde, kentin süregelen tarım sistemi çok boyutlu olarak tasvir edildikten sonra, bu sistemin dönüşümü açısından kritik öneme sahip iki döneme, geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemlerine, odaklanılmaktadır. Farklı koşullara sahip bu dönemleri ilişkilendiren ve tez boyunca tartışılan iki temel sorunsal, "kent–kır ilişkisi" ve "kentsel sınır" kavramlarında ifadesini bulmaktadır. Çalışma, geç Osmanlı döneminde nüfus artışı ve kentsel büyümenin mekânsal etkilerine odaklanmakta ve bağ, bahçe ve bostanların arsa geliştirmede oynadıkları etkin ve edilgin rolleri analiz etmektedir. Bu dönemde kentin fiziksel olarak genişlemesinin yarattığı sorunlar, ona modern yönetim anlayışı bağlamında bir sınır koyma çabasını da bera-berinde getirmiştir. Çalışma boyunca kentin sınırları meselesi, farklı problemler (gıda ve konut fiyatları, vergiler vb.) ve çeşitli aktörler (be-lediye, bahçıvanlar, diğer gıda üreticileri, vb.) ile ilişkisi içerisinde ele alınmıştır. Araştırmanın odağı, erken Cumhuriyet dönemiyle birlikte, taze gıda üretimi, dağıtımı ve tüketiminde benimsenmeye başlayan yeni yöntem, imkân ve politikalara yönelmektedir. Bu yıllarda, geç Osmanlı döneminden miras alınan kente sınır çizme sorunsalı devam etmekle birlikte, döneme rengini veren, İstanbul'un bir tarım kenti olup olama-yacağı hakkında yürütülen resmî ve kamusal tartışmalardır. Kent, bu dönemde hem sanayi hem de tarımsal anlamda gelişme potansiyeline sahiptir. Ancak, 1935 sonrası yaşanan gelişmeler, İstanbul'da kent içi tarımın kentsel mekandan ve gündelik yaşamdan silinmesine giden yo-lu açmıştır. Çalışma; hijyen ve estetik standartları dayatan modern yö-netim projelerinin benimsenmesi, artan ulaşım kapasitesi ve uygulanan politikalar neticesinde sebze üretim ve tedarik ölçeğinin genişlemesi ve bahçıvanların giderek güçleşen bu koşullarla rekabet edememesi gibi olguların bu dönüşüme etkilerini çözümler. Bu tez, gelişmekte olan ve birbiriyle ilişkili üç literatüre; kritik kent teorisi, kentsel ekoloji ve kent-sel çevre tarihine yaslanmaktadır. Birbiriyle iç içe geçen kentsel dönü-şüm ve kent–kır ilişkisi dinamiklerini, İstanbul tarihi açısından inceleye-rek adı geçen araştırma alanlarına katkı sunmayı hedeflemektedir.