Kentsel dönüşüm alanlarında aktör ağ teorisİ bağlamında değerlendirme: Bağcılar ilçesi örneği

Dünya'daki büyük kentlerin birçoğu dönüşüm süreci geçirmekte ve özellikle konut alanları iç ve dış etkenlerce dönüşüme ve değişime uğramaktadır. Bu değişimler kentin işlevlerinin, fiziki dokusunun ve sosyal yapısının değişimi olarak ortaya çıkmaktadır. 2000'li yıllardan itibaren İstanbul kentinin makroformunda ve toplumsal yapısında büyük değişiklikler meydana gelmiştir. Kentteki ticari faaliyetlerin gelişmesi, hızlı nüfus artışı, trafik yoğunluğunun hızla artması, gürültü ve hava kirliliği gibi olumsuz çevre koşulları demografik, sosyal ve kentsel dokuyu etkileyerek; kentin çevresindeki konut alanlarına yayılarak büyümesine sebep olmaktadır. Kentlerdeki niteliksiz yapılaşma ve yarattığı sorunların modern şehircilik esasları ve kent planlama ilkelerine bağlı olarak tasarlanmasını sağlamak üzere hızlı kentleşmenin bir sonucu olarak, kentin sorunlarını yeniden yapılandırmak için bir dizi kentsel dönüşüm projeleri gündeme gelmektedir. Bu çalışmada, İstanbul'da hızla artan konut projeleri bağlamında; gayrimenkul piyasasında görülen canlanma, artışlar, işlevsel değişmeler sonucunda kentsel dönüşüm sürecinde rol alan aktörler arası ilişkiler ve işbirlikleri incelenmektedir. Tezin amacı, 6306 sayılı Afet riski altındaki alanların dönüştürülmesi hakkında kanun ve riskli alan seçimi çalışmalarından bu yana; İstanbul ili Bağcılar ilçesinde seçilen kentsel dönüşüm projelerinde, planlama ve uygulama safhalarında rol oynayan aktörlerin Aktör Ağ Teorisi (Actor Network Theory) bağlamında analiz edilmesidir. Kentsel dönüşüm konut alanlarında fiziki mekânın yeniden üretilmesi sırasında, son derece karmaşık sosyal ve teknik ağlar içinde olduğu gözlemlenerek, bu yapıyı oluşturan gruplar arasında ilişkiler / ortaklıklar meydana gelmektedir. Bu çalışma kapsamında kentsel dönüşüm projelerinde yer alan tüm aktörlerin rolleri tanımlanarak ve projenin uygulama sürecindeki aktör ağını kurma araçları sunulmaktadır. Ağ haritalaması (Network mapping) sürecinde; aktörler arasındaki bilgi akışına odaklanmak, önemli ağ özelliklerini tanımlamak ve sistem müdahalesini kolaylaştırmak için Sosyal Ağ Analizi (Social Network Analysis) araçlarının kullanılması önerilmektedir. SNA, karşılıklı etkileşimlerin değişen dokusunu sosyal ağa dâhil olan aktörlerin oluşumu çerçevesinde anlamayı hedefleyerek; bu noktada ağ ve ilişki kavramları çerçevesinde ANT ile benzer ilgiye sahiptir. Buradan hareketle; Aktör Ağ Teorisi (ANT) bağlamında kuramsal bir çerçeve oluşturularak, Bağcılar ilçesinde rol oynayan kilit aktörler tarafından gerçekleştirilen üç farklı kentsel dönüşüm projesi değerlendirilmiştir. Tezin sonuç bölümünde; kentsel dönüşüm projelerinin uygulama safhaları ve zorluklarının, ağ kurma sürecinin kilit aktörleri bağlamında köklendiği sonucuna varılmaktadır. Bu çalışmada incelenen üç farklı vakadan elde edilen bulgulardan hareketle; ağ içerisinde rol alan aktörlerin ilişkileri sonucunda oluşan ağın analizi kurumsalcı yaklaşımlar yerine post-yapısalcı kapsamda Aktör Ağ Teorisi bağlamında değerlendirilerek öneriler ve kazanımlar sunmaktadır. Bu tezin, kentsel dönüşümde rol üstlenen aktörlerin ağ içerisinde izlenebilmesi açısından bundan sonra yapılan çalışmalara yardımcı olacağı düşünülmektedir. Anahtar kelimeler: Kentsel Dönüşüm, Aktör Ağ Teorisi (ANT), Sosyal Ağ Analizi (SNA), Kilit Aktörler, Bağcılar İlçesi.