Kompansatörlü nivolara sıcaklık değişiminin etkisi üzerine bir araştırma

ÖZET Bu çalışmada yükseklik kavramı tanımlanarak, yükseklik ölçme metodla^ rı ve ölçü aletleri tanıtılmış, bunların tarihi gelişmeleri hakkında özet bilgiler verilmiştir. Günümüzde kullanılmakta olan yükseklik ölçme araçla rından nivolar, yapılarına göre guruplandırılarak incelenmişlerdir, Bunlar dan, bu çalışmaya konu olan kompansatörlü nivolar, kompansatörleri açısın dan guruplara ayrılarak ve herbir guruba örnek verilmek suretiyle tanıtıl mışlardır. Daha sonra, uygulamada kullanılan kompansatörler, kompansatörün etkili elemanını taşıyan sistemlerin şekilleri ve yapı malzemelerinin cin sine göre ele alınmışlar ve ayrıntılı biçimde tanıtılmışlardır. Kompansatörlü nivolarla, doğru ölçme sonuçları elde edebilmek için by nivolarda bulunması gerekli olan özellikler hakkında genel mahiyette bil giler verilmiştir, Kompansatörlü nivolarm yöneltme eksenlerinin eğim de ğişimine (kompansazyon hatası) uğramasına yol açabilecek etkenler araştırıl mıştır. Bunlardan bazılarının, yöneltme ekseninin durumuna olan etkileri - nin azaltılması için alınması gerekli önlemler açıklanmıştır. Yine, yönelt me ekseninin eğimini değiştiren etkenlerin ortaya çıkarabilecekleri kompan sazyon hatasının büyüklüğü hakkında bir fikir verebilmek için, ilgili bölüm ve paragraflarda yaklaşık değerler ve ön kabullerle sayısal örnekler veril miştir. Araştırmanın üçüncü bölümünde incelenen bu hata kaynaklarından, ima lat ve montaj hatalarının, bu çalışmada denenen aletlerde bulunmadığı ka bul edilmiştir. Kullanma hataları ve diğer yan etkiler de bu araştırmanın konusu dışında bırakılmıştır. Yerçekimi kuvvetinin değişmesine bağlı hata nın ise, araştırma belli bir yerde(sabit enlemde) yapıldığından sabit bir miktarda kalacağı tabiidir. Ayrıca, ölçme sonuçları aletin yöneltme ekseni nin ilk konumuna göre sıfıra indirgenerek hesaplamalar yapıldığından, bu etkinin de varılan sonuçları bozmadığı anlaşılmıştır. Ölçme dizileri süre since dürbünün eğimi değişmediğinden, paralelyüzlü camın yöneltme ekseni nin durumunda bir değişiklik yapmadığı kabul edilmiştir. Yine ölçme dizile ri boyunca aletin netlik ayarı değiştirilmediğinden, netleştirme merceği nin etkisi de burada ayrıca dikkate alınmamıştır, Ve nihayet, kıllar şebe kesi plakasının sıcaklıkla değişmesi ayrı bir araştırmanın konusudur. V.Aslında, yukarıda sayılan hata kaynaklarını ve bunların nivoların yö neltme eksenlerinin durumuna olan etkilerini bir alet için ayrı ayrı orta ya koymak oldukça zor ve hatta imkansızdır, Bu çalışmada, denenen aletler için hesaplanan Aa = £(t), sıcaklık değişimine bağlı yöneltme ekseni eğim değişimi fonksiyonları, amprik eşitliklerdir, Tesbit edilen yöneltme ekse ni eğim değişimi miktarları içinde, netleştirme merceğinin sıcaklık etki siyle konum değiştirmesinin ve kıllar şebekesi plakasının aynı şekilde, sı caklık tesiriyle bir miktar yer değiştirmesinin de payı vardır. Sıcaklık değişiminin etkisiyle, kompansatörlü nivolarda ortaya çıka bilecek olan toplam yöneltme ekseni eğim değişimlerini tesbit edebilmek i- çin, dördüncü bölümde anlatılan ölçme düzenleri ile deneysel ölçmeler ya pılmıştır. Bu bölümde anlatıldığı gibi, ölçmeler hem laboratuvarda kapalı kabinde ve hem de açık havada yapılmıştır. Yöneltme ekseni eğim değişimle ri Zeiss eğme kaması ve hesap yoluyla, alet yüzey sıcaklıkları bir termis- tör ve bir elektronik direnç ölçer yardımıyla elde edilmişlerdir. Ölçü sonuçları, bir (YOX) dik eksen sisteminde, eğim değiş imleri (Aa