Konu çekiciliğinin cevaplama stilleri üzerindeki etkisinde motivasyonun aracılık etkisinin incelenmesi

Cevaplama stilleri (CS) katılımcıların Likert tipi ölçeklerdeki ifadeleri cevaplarken bazı (örn: orta kategori) cevap kategorilerini diğerlerine göre daha fazla tercih etme eğilimi gösterdiği bilinç dışı bir katılımcı davranışıdır. Mevcut araştırma kapsamında incelenen ve katılımcıların ifadeleri içeriğinden bağımsız bir şekilde kabul etme eğilimi gösterdiği kabullenici cevaplama stili (KCS) ve katılımcıların ölçeğin en ucunda yer alan iki kategoriyi tercih etme eğilimi gösterdiği uç nokta cevaplama stili (UCS) bunlardan en bilinenleridir. Bugüne kadar yapılan çalışmalarda çok sayıda bireysel ve durumsal değişkenin CS'ler üzerindeki etkisi incelenmiş olsa da konu çekiciliğinin CS'ler üzerindeki etkisi hakkında yeterince bilgi mevcut değildir. Bu bağlamda, mevcut araştırmanın temel amacı konu çekiciliğinin CS'ler üzerindeki etkisinde motivasyonun aracılık etkisinin incelenmesidir. Ayrıca, araştırma bağlamında durumsal değişkenlerin CS'ler üzerindeki etkisinin konu çekiciliği tarafından düzenlenip düzenlenmediğinin de incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırma kapsamında üç çalışma yürütülmüştür. Birinci çalışmada öncelikle keşifsel (Çalışma 1a), daha sonra tanımlayıcı nitelikteki bir çalışmayla (Çalışma 1b) katılımcıların en az çekici bulduğu konu (kripto paralar) ile en çekici bulduğu konu (turizm – seyahat) tespit edilmiş ve daha sonra bu konularla ilgili CS ölçekleri geliştirilmiştir. Bu çalışmada ayrıca hiçbir konuyla doğrudan ilişkisi olmayan içeriksiz bir CS ölçeğinin uyarlaması da yapılmıştır (Çalışma 1c). İkinci çalışmada, bu içeriksiz CS ölçeği kullanılarak konu çekiciliğinin CS'ler üzerindeki etkisinde motivasyonun aracılık etkisi öncelikle deneysel nedensellik çemberi yaklaşımının benimsendiği iki çalışmayla incelenmiş, konu çekiciliğinin motivasyon üzerinde pozitif bir etkiye (Çalışma 2a), motivasyonun ise KCS üzerinde negatif ve UCS üzerinde pozitif bir etkiye sahip olduğu tespit edilmiştir (Çalışma 2b). Böylelikle konu çekiciliğinin CS'ler üzerindeki etkisinde motivasyonun aracılık etkisi rastgeleliğin sağlandığı çalışmalarla deneysel olarak kanıtlanmıştır. Daha sonra, bu değişkenler arasındaki ilişkiler hakkında daha ayrıntılı bilgi edinmeye imkan sağlayan bir dizaynla yürütülen çalışmada (Çalışma 2c) konu çekiciliğinin KCS üzerinde dolaylı negatif, UCS üzerinde dolaylı pozitif bir etkiye sahip olduğu ve motivasyonun bu ilişkide tam aracı role sahip olduğu tespit edilmiştir. Çalışma 2d'de ise aynı ilişkiler bu kez ilgili konular için geliştirilmiş içerikli CS ölçekleriyle tekrar teste tabi tutulmuş böylece bulguların ekolojik açıdan daha geçerli bir bağlamda da tekrar ettiği bulgulanmıştır. Araştırmanın alt amacı doğrultusunda yürütülen çalışmaların birincisinde (Çalışma 3a) bilişsel yükteki artışın KCS'yi artırdığı ancak bilişsel yükün kontrol edildiği durumda düşük çekiciliğe sahip ölçekleri cevaplayan katılımcıların KCS skorunun daha yüksek olduğu buna karşın bilişsel yükün yüksek olduğu durumda düşük çekiciliğie sahip ölçekleri cevaplayan katılımcıların KCS skorunun daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. İkinci çalışmada (Çalışma 3b) ise son kategorileri etiketlendirilmiş ölçeklerin tüm kategorileri etiketlendirilmiş ölçeklere göre daha yüksek UCS'ye neden olduğu ancak düşük çekicilikteki ölçeği cevaplayan katılımcıların UCS skorunun yüksek çekicilikteki ölçeği cevaplayanlara göre daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Araştırma kapsamında yürütülen son çalışmada ise (Çalışma 3c) işleme akıcılığının KCS üzerindeki etkisi incelenmiş olup işleme akıcılığının KCS üzerinde bir ana etkiye sahip olmadığı ancak, akıcılığı yüksek olduğu durumda düşük çekicilikteki ölçeği cevaplayan katılımcıların daha yüksek KCS skoruna sahip olduğu, buna karşın akıcılığın düşük olduğu durumda yüksek çekicilikteki ölçeği cevaplayan katılımcıların KCS skorunun daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Çalışma bulgularının gerek uygulayıcılar gerekse de araştırmacılar tarafından katkı sağlayacak nitelikte olduğu düşünülmektedir.