Korunan alanlarda sürdürülebilir yönetimin etkinliği ve sorunları: Spil dağı, Dilek yarımadası-Büyük Menderes deltası ve Marmaris milli parkları örneği

Her geçen gün artan nüfus, tüketim talepleri ve çevresel bozulmalar karşısında korunan alanlar, hem doğal hem de kültürel değerlerin korunarak sürdürülebilir bir yaşamın desteklenmesinde kilit öneme sahip alanlar olarak görülmektedir. Günümüzde karşı karşıya kalınan küresel iklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı, çevre kirliliği, yoksulluk gibi birçok sorunla mücadele etmek için oluşturulan uluslarüstü kuruluşların ve ulusal girişimlerin çabalarıyla korunan alan oranı dünya genelinde artmaktadır. Bununla birlikte korunan alanların önemli bir kısmının yönetim kalitesinin bilinmemesi sürdürülebilir yönetim açısından önemli bir sorun olarak görülmektedir. Bu çalışmayla Türkiye'deki korunan alanların yönetim etkinlik düzeyi belirlenerek karşılaşılan yönetsel sorunların ve çözüm önerilerinin ortaya konulması amaçlanmıştır. Bu doğrultuda, Ege Bölgesinde yer alan Spil Dağı Milli Parkı, Dilek Yarımadası-Büyük Menderes Deltası Milli Parkı ve Marmaris Milli Parkında bir uygulama gerçekleştirilmiştir. Bu araştırmada yönetim etkinlik düzeyinin belirlenmesinde global düzeyde yaygın olarak kullanılan araçlardan Yönetim Etkinliğini İzleme Aracı (METT-4) kullanılmıştır. Korunan alanların sorunları ve çözüm önerilerinin belirlenmesinde ise tam alanda on beş yöneticiyle yapılan açık uçlu soruların yer aldığı yarı yapılandırılmış görüşme formu uygulanmıştır. Yapılan değerlendirmeler neticesinde; Spil Dağı Milli Parkının yönetim etkinlik düzeyi %58 (orta düzeyde), Dilek Yarımadası-Büyük Menderes Deltası Milli Parkının %63 (iyi düzeyde) ve Marmaris Milli Parkının %48 (orta düzeyde) olarak bulunmuştur. Bu üç milli parkın yönetim etkinlik düzeyinin aritmetik ortalaması %56 olup, orta düzeyde bir etkinliğe işaret etmektedir. Dolayısıyla korunan alanların yönetim etkinlik düzeyinin yeterli olmadığı tespit edilmiştir. Korunan alanların yönetim unsurlarından özellikle planlamada ortalama %70'lik düzeyde en iyi durumda iken girdiler, süreçler, çıktılar ve sonuçlarda yeterli başarıya ulaşamadıkları belirlenmiştir. Araştırmada korunan alanların en önemli yönetsel sorunları; personel sayısının ve niteliğinin eksikliği ile mevzuatın, finansmanın ve koordinasyonun yetersizliği olarak belirlenmiştir. Korunan alanların bu sorunlarının çözümü için personel sayısının uzun devreli gelişme planlarında belirtilen sayıya ulaştırılarak niteliklerinin artırılması, doğa koruma mevzuatının iyileştirilerek statü çakışmalarını giderecek ve tüm korunan alanları kapsayacak şekilde yeniden düzenlenmesi, korunan alan gelirlerinden daha fazla yararlanacak bir bütçe sisteminin kurulması ve koordinasyon eksikliklerini giderilmesine yönelik düzenlemelerin yapılması gerektiği belirlenmiştir. Sonuç olarak, Türkiye'deki korunan alanların sürdürülebilir yönetimini sağlamak amacıyla yönetim etkinlik düzeyinin arıtılması ve mevcut sorunlarının çözümü için gerekli çalışmaların kararlılıkla yapılması gerekmektedir. Anahtar Kelimeler: Korunan alanlar, milli park, METT Yöntemi, yönetim etkinliği, yönetsel sorunlar