Küresel iklim krizi risk algısı ölçeği'nin (KİKRA) geliştirilmesi, geçerlilik ve güvenirlik çalışması

Amaç: Küresel iklim krizi, 21. yüzyılın en önemli çevresel halk sağlığı sorunlarından biridir. Doğal süreçler dışında baskın olarak insanlık eliyle gerçekleştiği bilimsel olarak kanıtlanan küresel iklim krizinin etkileri tüm dünyada giderek artan bir şiddetle hissedilmektedir. Bu çalışmanın amacı, 18-60 yaş arası yetişkinlerde küresel iklim krizine yönelik risk algısını belirlemek için "Küresel İklim Krizi Risk Algısı Ölçeği (KİKRA)" geliştirmektir. Gereç ve yöntem: Metodolojik tipteki bu araştırma, Trabzon ili Ortahisar ilçesinde yapılmıştır. Araştırmanın evrenini Ortahisar'da ikamet eden 18-60 yaş arası 205.038 birey oluşturmaktadır. Çalışma bir ölçek geliştirme çalışması olduğundan, literatürün taranması ve kavramsal çerçevenin belirlenmesi; madde havuzunun oluşturulması; madde havuzunun uzman görüşüne sunulması; pilot uygulama; saha uygulamasında kullanılacak, içerisinde aday ölçeğin de yer aldığı veri toplama formunun hazırlanması; büyük örneklem grubuna asıl uygulama/saha uygulaması; test-tekrar test korelasyonuna bakılabilmesi için aday ölçeğin tekrar uygulanması; verilerin istatistiksel analizlerinin yapılması ve KİKRA'nın son halinin oluşturulması olmak üzere 8 aşamada gerçekleştirilmiştir. Literatürdeki yaygın görüşler dikkate alınarak, saha uygulaması için örneklem büyüklüğü madde başına 15 katılımcı olacak şekilde 675 olarak hesaplanmış, minimum 700 kişiye ulaşılması planlanmıştır. Yine literatürden yararlanarak pilot uygulama ve tekrar test uygulamasının 50'şer katılımcıyla gerçekleştirilmesi uygun görülmüştür. Hem pilot uygulamada hem de saha uygulamasında kolayda örnekleme yönteminden (convenience sampling) yararlanılmıştır. Tekrar test saha uygulaması sırasında belirlenen gönüllü kişilere uygulanmıştır. Veriler, hem pilot uygulamada hem saha uygulamasında hem de tekrar test uygulamasında yüz yüze görüşmelerle toplanmıştır. Ölçeğin geçerliliğini belirlemek için içerik geçerliliği, görünüş geçerliliği, yapı geçerliliği ve eşzamanlı geçerlilik değerlendirilmiştir. Yapı geçerliliğini belirlemek için açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizi yapılmıştır. Güvenilirliği belirlemek için iç tutarlılık (madde-toplam korelasyonları ve Cronbach alfa güvenirlik katsayıları) ve kararlılık testleri (sınıf içi korelasyon katsayısı) kullanılmıştır. Bulgular: Toplam 64 taslak madde içeren bir madde havuzu oluşturulmuştur. Madde havuzu hakkında, alanında uzman 22 farklı nitelikte uzmandan görüş alınmıştır. Madde havuzunda bulunan taslak maddelerin kapsam geçerlilik oranları 0,272-0,999 arasında hesaplanmıştır. Kapsam geçerlilik ölçütü 0,455 olarak belirlenmiştir. Kapsam geçerlilik oranı kapsam geçerlilik ölçütünden küçük olan iki madde ölçekten çıkarılmıştır. Kalan maddeler üzerinden hesaplanan kapsam geçerlilik indeksi 0,831 olarak sonuçlanmıştır. 12 madde uzman görüşleri doğrultusunda ölçekten çıkarılmış ve 50 taslak maddeyle pilot uygulamaya geçilmiştir. Pilot uygulama 50 katılımcıyla gerçekleştirilmiştir. Pilot uygulamadan elde edilen verilerle yapılan madde analizi sonucunda 5 madde madde-toplam korelasyonları düşük olduğu için ölçekten çıkarılmıştır. 2 madde pilot uygulamada alınan geri bildirimler doğrultusunda yeniden düzenlenmiş ve 45 maddeyle asıl uygulamaya/saha uygulamasına geçilmiştir. Asıl uygulamaya 749 kişi katılmıştır. Ölçeğin yapı geçerliliğini belirlemek için öncelikle açımlayıcı faktör analizi yapılmıştır. Açımlayıcı faktör analizi sonucunda varyansın %69,40'ını açıklayan, 29 maddeden oluşan beş faktörlü bir yapı oluşmuştur. Faktörlerin açıklanan varyansa katkıları %47,44-3,58 arasındadır. Doğrulayıcı faktör analiziyle belirlenen uyum iyiliği değerleri literatürde tanımlanan kabul edilebilir değerler arasında bulunmuştur. Yapılan güvenirlik analizlerinde ölçeğin Cronbach alfa güvenirlik katsayısı 0,957; sınıf içi korelasyon katsayısı ise 0,940 (p<0.001) olarak belirlenmiştir. Sonuç: Geliştirilen ölçek, yetişkin yaş grubunda küresel iklim krizine yönelik risk algısını belirlemede kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir envanterdir. Anahtar kelimeler: Geçerlilik ve güvenirlik, Küresel iklim krizi, Ölçek, Risk algısı, Trabzon