Kuriki höyük (Batman) arkeolojik kazılarında elde edilen seramiklerin karakterizasyonu

Bu çalışma 2009 yılından bu yana Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü?nün 05.06.2009 gün ve 107818 sayılı izinleri, ve Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü?nün maddi destekleri ile gerçekleştirilen Kuriki Höyük arkeolojik kazılarında elde edilen ve dört farklı yerleşim tabakasına ait toplam 36 adet seramik parçasının arkeometrik karakterizasyonunu içermektedir. Bu amaçla, X-ışını floresans (XRF), X-ışını difraksiyon (XRD), seramik petrografi, taramalı elektron mikroskobu (SEM) ile birlikte enerji saçınımlı X-ışınları spektrometresi (EDX), Fourier dönüşümlü kızılötesi spektroskopisi (FTIR), mikro-Raman spektroskopisi ve termogravimetri-diferansiyel termal analiz (TG-DTA) yöntemleri kullanılmıştır. Uygulanan metotlar kapsamında elde edilen bulgularla seramik örneklerin mikroyapısal özellikleri, başlangıç hammadde içerikleri, pişirim şartları (sıcaklık, atmosfer, pişirim tekniği v.b.) gibi üretim sürecinin ortaya çıkarılmasında belirleyici role sahip parametreler aydınlatılmaya çalışılmıştır. XRF analiz sonuçlarına göre numunelerdeki Na2O miktarı % 0,11-2,93, MgO miktarı % 2,63-7,04, Al2O3 miktarı % 8,53-16,40, SiO2 miktarı % 36,71-65,64, K2O miktarı % 1,27-3,53, CaO miktarı % 3,55-43,24 ve Fe2O3 miktarı % 5,05-9,45 olarak belirlenmiştir. XRD analiz sonuçlarında kuvars, kalsit, dolomit, illit/muskovit, alkali feldispat, plajiyoklaz, hematit, piroksen (diopsit/öjit) ve gehlenit çeşitli numunelerde tespit edilen mineraller olmuştur. Kimyasal ve mineralojik faz analiz sonuçlarında karşılaşılan kuvars, feldspat, plajiyoklaz, illit/muskovit, kalsit ve dolomit gibi mineraller seramiklerin FT-IR spektrumlarında da gözlemlenmiştir. Mikro-Raman analizlerinde XRD paternlerinde sıklıkla gözlemlenen kuvars ve kalsit minerallerine, ayrıca seramiklerdeki renk tonlarının oluşumunda önemli role sahip olan hematit ve manyetit gibi demir minerallerine rastlanılmıştır. SEM analizlerinde elde edilen geri saçınımlı elektron görüntülerinde numunelerin genel olarak düşük vitrifikasyon derecesine sahip olduğu ve mikroskobik görüntüleme ile eş zamanlı olarak uygulanan EDX analizine ait sonuçların XRF sonuçları ile uyumlu olduğu gözlemlenmiştir. Petrografik analiz sonucunda numunelerde genel olarak illitik karakterde kil minerali içeriği saptanmış olup, kuvars ve plajiyoklaz çoğu seramikte yer alan başlıca mineraller olmuştur. TG-DTA analizleri sonucunda tüm numunelerde 50 ? 150 oC aralığında higroskopik suyun uzaklaşmasına bağlı olarak oluşan endotermik etki, 150 ? 600 oC aralığında organik maddelerin dekompozisyonuna bağlı olarak oluşan ekzotermik etki saptanmıştır. Ayrıca, kalsit ve/veya dolomit içerikli numunelerde bu minerallerin bozunumuna bağlı olarak 700 ? 850 oC aralığında oluşan endotermik etki ve buna paralel olarak TG eğrilerinde belirgin bir ağırlık kaybı gözlemlenmiştir. Tüm tabakalara bakıldığında genel olarak DTA eğrilerinde ~900 ? 1000 oC ve daha yüksek sıcaklıklarda çok belirgin bir ekzotermik veya endotermik etkinin görülmemesinden dolayı numuneler içerisinde yeni kristal oluşumu veya mevcut kristal yapıların bozunumunun sınırlı olduğu ortaya çıkarılmıştır. Sonuç olarak seramiklerin üretiminde genellikle illitik kil kaynakları, kuvars ve plajiyoklazların kullanıldığı gözlemlenmiştir. Arkeolojik kazı tabakalarından elde edilen tüm seramik bünyelerin 1000 oC ? 1100 oC gibi yüksek pişirim sıcaklıklarına ulaşmadığı, numunelerin genel olarak 700 oC ? 950 oC arasında değişen maksimum pişme sıcaklıklarında sinterlendikleri ve dolayısıyla dar bir pişirim sıcaklık aralığa sahip oldukları saptanmıştır. Çoğu seramik örneğin özel bir renklendirme veya desene sahip olmadığı, örneklere ait mevcut kırmızı-kahverengi ve siyah-gri renk tonlarının (özellikle FT-IR ve TG-DTA analiz sonuçları ışığında) sırasıyla demir ve organik madde içeriğine bağlı olarak oluşabileceği belirlenmiştir. Kuriki Höyük?te yapılan bu ilk kapsamlı arkeometrik çalışma neticesinde Yukarı Mezomopotamya?da yer alan bu bölgeye ait Geç Kalkolitik dönem ile Milattan Sonra I. Bin ve sonrasına tarihlenen pişmiş toprak ürünlerinin üretim metodları ve sosyo-ekonomik yapı ile ilgili olarak bilgi birikimi sağlanmıştır.