Kürtün ve Gavraz Dereleri arasındaki sahada dendrokronolojik analizler

Yeryüzündeki pek çok orman, gezegenimiz tarihinin canlı birer anıtı niteliğindedir. Bu nedenle önemli ve hassas ekosistemleri meydana getirirler. Doğu Karadeniz Bölümü'nde yer alan çalışma alanı, barındırdığı ortam çeşitliliği yanında Türkiye için flora ve fauna açısından önemi nedeniyle koruma altına alınmış önemli bir ekosisteme sahiptir. Bir yaşlandırma yöntemi olan ve fiziki coğrafya araştırmalarında da kullanılan dendrokronoloji, ağaçların yıllık halkaları ve büyüme özelliklerinden yola çıkarak doğanın dinamiklerinin anlaşılmaya çalışıldığı önemli bir bilim dalıdır. Bu nedenle Kürtün ve Gavraz Dereleri arasındaki sahada öncelikle asli orman ağaçları kullanılarak Doğu Karadeniz Bölümü için mevcut veri eksikliğinin giderilmesine katkı sağlanmak ve iklime duyarlı kronolojiler elde etmek amaçlanmıştır. Oluşturulan bu kronolojiler kullanılarak; 1) iklim-yıllık halka ilişkilerinde doğrusal ve doğrusal olmayan büyüme ilişkilerinin anlaşılması, 2) ilişkilerde zaman içerisinde meydana gelen değişimler ile ilişkilerin durağanlığının belirlenmesi ve 3) çalışma alanının dikkat çeken özelliklerinden olan iklim ve akım ilişkilerine ait rekonstrüksiyon denemelerinin yapılması amaçlanmıştır. Yapılan çalışmada, çalışma alanının hâkim ağaç türü olan Doğu ladini (Picea orientalis) ve yine önemli konifer türlerinden olan sarıçam (Pinus sylvestris) ağaçları örneklenmiştir. Toplamda 5 yöreden yaklaşık 70 ağaçtan alınan artım kalemi örnekleri, enine yüzeyleri zımparalandıktan sonra, LINTAB-TSAP Ölçüm Sisteminde ölçülerek eksik ve/veya yalancı halka problemleri giderilmiştir. Daha sonra her bir yıllık halka zaman serisi Biweight Robust ortalama yöntemi ile standardize edilmiş ve otokorelasyondan arındırılmıştır. Sonuç olarak, her bir yöreye ait residual kronolojiler elde edilmiştir. Oluşturulan kronolojiler iklimde meydana gelen değişimlerin geçmişten günümüze bitki örtüsü ve diğer fiziki ortam özelliklerine olan etkisini anlamak için yıllık halka büyüme özellikleri kullanılarak analiz edilmiştir. Çalışma alanında ayrıca dendrokronolojinin geniş kapsamı sayesinde sadece iklim özelikleri değil, yeryüzüne indikten sonra kanalize olan suyun hareketini temsil eden akımlar üzerinden de yıllık halka büyüme ilişkilerini belirlemek için birtakım analizler yapılmıştır. Yöre kronolojileri ile belirtilen fiziki coğrafya faktörleri arasındaki ilişkilerin belirlenmesinde korelasyon katsayıları, ilişkilerin zamana bağlı değişimlerinin incelenmesinde haraketli korelasyon fonksiyonu ve iklimin ağaçlar üzerinde doğrusal olmayan ilişkilerini ortaya koymada GAMM gibi yöntemler kullanılmıştır. Yapılan tüm bu çeşitli analizlerin sonuçlarına göre; (1) çalışma alanında en uzun yöre kronolojisi 304 yıl ile Örümcek Ormanı (ORU) yöresinde doğu ladini türü için elde edilmiştir. En kısa yöre kronoloji ise 206 yıl ile Bakacak Tepe (BAK) yöresinden sarıçam türü için oluşturulmuştur. (2) Farklı türlerle oluşturulan yöre kronolojileri ile iklim verileri arasındaki korelasyon katsayı değerleri, çalışma alanında benzer yetişme ortamında bulunan türlerin iklime ortak tepkiler verdiğini göstermiştir. Bu değerlere göre çalışma alanında kış sonu erken ilkbahar dönemi sıcaklıkları ve Mayıs yağışlarının ağaç halkası gelişimi üzerinde önemli ve olumlu etkileri olduğu görülmektedir. (3) Türlerin yıllık halka gelişimleri üzerinde etkili olan iklim faktörlerinin zamana bağlı ilişkilerinin ve durağanlığının test edildiği hareketli korelasyon fonksiyonu analizlerinde; Büyüme ilişkilerinin değerlendirilen zaman aralığında (1930 – 2020) değişkenlik gösterdiği belirlenmiştir. Çalışma alanında benzer iklim özellikleri altında türlerin büyüme ilişkilerinde de farklılıklar bulunmaktadır. Buna göre Sarıçam ağaçları üzerinde yağışın sıcaklığa göre daha kararlı ilişkiler gösterdiği, buna karşın Doğu ladini ağaçlarında ise sıcaklığın yağışa göre daha kararlı ilişkiler gösterdiği belirlenmiştir.(4) İklim faktörleri ve yıllık halka gelişimleri arasında doğrusal olmayan büyüme ilişkilerinin incelendiği GAMM analizinde; sıcaklık koşulları açısından Ocak – Nisan aylarına ait dönemde 2°C – 4°C ortalama sıcaklıkların sarıçam ve ladin ağaçlarının yıllık halka gelişimlerini olumlu yönde etkilediği belirlenmiştir. Yağış koşulları açısından ise Mayıs – Haziran aylarına ait dönemde sarıçam ağaçları için yaklaşık 130 – 175 mm, Doğu ladini ağaçları için ise yaklaşık 140 – 185 mm arasındaki toplam yağışların, türlerin yıllık halka gelişimlerini olumlu etkilediği tespit edilmiştir. (5) Çalışma alanında değişen iklim koşullarının hem alandan elde edilen türler üzerinde hem de akım değerleri üzerinde etkili olduğu bulunmuştur. Özellikle iklimde yaşanan dönemlik eğilimler ve iklim faktörlerinin alanda karmaşık etkileri; zaman içerisinde yıllık halka-iklim büyüme ilişkilerinde önemli tutarsızlıklara yol açmıştır. Bu nedenle alanda iklim ve akım rekonstrüksiyonları denemelerinde istenilen sonuçlara ulaşılamamıştır. Ayrıca Doğu Karadeniz Bölümü için akım değerleri üzerinde doğal süreçlerin yanında insan etkisinin de giderek kuvvetlenen olumsuz etkisi hem değerlere (akım vb.) hem yıllık halka ilişkilerine yansıyabilmektedir. Yapılan bu gibi çalışmalar, Doğu Karadeniz Bölümünde topografik yapıya bağlı olarak ortam şartlarında karmaşık ilişkilerin görüldüğü alanlarda iklim değişikliği etkilerinin anlaşılmasına bir katkı sunacağı düşünülmektedir.