Lease-debt relationship in corporations

Bu çalışma, şirketlerde kiralama eğilimi ile borç arasındaki ilişki hakkındadır. Kiralama ile borç arasında ikame veya tamamlayıcı bir ilişki olup olmadığı araştırılmıştır. Borsa İstanbul'da (BİST) işlem gören halka açık Türk şirketleri örneği ve BRICS ülkelerinden halka açık şirketler örneği olmak üzere iki farklı örneklem kullanılmıştır. BİST örneklemi 2004Ç3- 2019Ç4 yılları arasında 147 firma ve 62 adet üç aylık veriden oluşmaktadır. Sonuç olarak 9114 firma düzeyinde veri bulunmaktadır. BRICS örneklemi beş ülke Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika borsa verilerinden oluşmaktadır. Örneklemde 2009-2018 yılları arasında 760 firma yer almaktadır. Toplam 7600 firma düzeyinde veri vardır. Sınırlı bağımlı değişken modeli olan rastgele etkiler tobit regresyon metodu, her iki örneklem için de kiralama ve borç arasındaki ilişkiyi araştırmak için kullanılmıştır. Her iki örneklem içinde, öncelikle temel araştırma konusu olan kiralama ile borç arasındaki ilişki incelenmiştir. Kiralama ve borç arasındaki ilişki incelenirken diğer finansal ve ekonomik faktörler de daha sağlam bir çalışma olması açısından kontrol değişkeni olarak kullanılmıştır. Kiralama ve borç arasındaki ilişkiyi incelerken firmaların ölçeği, teminat miktarı, likidite, vergi oranı, kârlılık, dağıtılmamış kârlar, büyüme fırsatları, finansal sıkıntı düzeyi, şirketin yaşı, kur farkı ve faiz oranı kontrol ettiğimiz faktörlerdir. Çalışmanın ikinci kısmında, sektörlere göre kiralama eğiliminde anlamlı bir değişim olup olmadığı kontrol edildi. Çalışmanın üçüncü kısmında, firmalar aynı borç seviyesindeyken firmaların ölçeği, teminat miktarı, likidite, vergi oranı, kârlılık, dağıtılmamış kârlar, büyüme fırsatları, finansal sıkıntı düzeyi, şirketin yaşı, kur farkı ve faiz oranı gibi faktörlerin kiralama eğilimine etkisi olup olmadığı araştırıldı. Çalışmanın dördüncü kısmında, aynı borç seviyesine sahip firmaların dâhil oldukları sektörlere göre anlamlı bir değişim olup olmadığı araştırıldı. Son olarak yukarda saydığım çalışma basamakları hem BIST hem BRICS için Kobiler ve Büyük ölçekli firmalar olarak ikiye ayırdığımız örneklemler üzerinde de çalışıldı. BIST örnekleminde, kiralama ile borç arasındaki ilişki tamamlayıcı olarak çıkmıştır. Kiralama ve teminat tutarı, geçmiş ve cari karlılık, finansal sıkıntı, firmanın yaşı, faiz oranlarındaki değişiklikler, firma büyüklüğü, USD-TL kuru değişimi arasında güçlü ve anlamlı ilişkiler bulunmuştur. Sektör araştırmamıza göre, tüketici temelleri, tüketici takdiri, bilgi teknolojisi, gayrimenkul sektörlerinde kiralamadan ziyade borçlanma yoluna başvurduklarını tespit edildi. Aynı borç düzeyine sahip şirketler için kiralama ile firmanın yaşı, teminat tutarı, faiz oranı, efektif vergi oranı arasında anlamlı bir ilişki bulunmuştur. BIST örneklemi için çalışıp Brics örneklemi için çalışılmayan bir faktör olan, 2007 ile 2018 yılları arasında KDV oranlarındaki değişimin, kiralama üzerindeki etkisi anlamlı ve negatif bulunmuştur. BIST'e kote olmuş KOBİler için, kiralama ile borç arasındaki ilişki incelendiğinde anlamlı bir sonuca ulaşılamamıştır. BIST'e kote olmuş büyük ölçekli şirketler için, kiralama ile borç arasındaki ilişki incelendiğinde tamamlayıcı bir ilişki olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Brics ülke örneklemi ile yapmış olduğumuz ampirik çalışmada, kiralama ile borç arasındaki ilişki ikame çıkmıştır. Daha sağlam sonuçlar elde etmek adına kullanmış olduğumuz diğer finansal ve ekonomik faktörlerle kiralama eğilimi arasında da güçlü ve anlamlı sonuçlara ulaşılmıştır. Bunlardan karlılık, firmanın yaşı, döviz kuru ile kiralama arasında anlamlı ve güçlü sonuçlar çıkmıştır. Aynı borç seviyesinde şirketlerin, kiralama ile kur farkı, faiz, firmanın yaşı arasında anlamlı ve güçlü sonuçlar elde edilmiştir. Küçük-orta ölçekli ve büyük ölçekli şirketlerin kiralama eğilimlerini hangi finansal faktörlerin değiştirdiğini kontrol etmek için araştırmayı, örneklemi KOBİ'ler ve büyük ölçekli şirketler diye ikiye ayırarak tekrar gerçekleştirdik. Kobiler için, kiralama ile borç arasında anlamlı bir ilişki bulunamamıştır. Büyük ölçekli şirketler için kiralama ve borç arasındaki ilişkinin sonuçları borç tanımlarına göre farklılık göstermekte olup güçlü sonuçlara ulaşılmıştır. Ayrıca Brics ülkelerinin gelişmişlik düzeyi GSYİH ve kiralama eğilimleri incelenmiş olup, kiralama ile ülkelerin GSYİH değeri arasında pozitif ve anlamlı bir ilişki bulunmaktadır. Ülkelerin yıllık gayri safi yurtiçi hasılası arttıkça daha fazla kiralamaya yöneldiklerini görüyoruz. Ayrıca, aynı borç seviyesinde, ülkelerin yıllık gayri safi yurtiçi hasıla değerlerinin artmasıyla şirketlerin kira oranları önemli ölçüde artmaktadır. Yani, gelişmişlik düzeyi yüksek ülkelerden aynı düzeyde borç alan firmalar daha fazla kiralama kullanma eğilimindedir. Yazarın bilgisi dâhilinde, bu çalışma, BIST ve BRICS ülkeleri listesinde yer alan firmalar üzerinde leasing ve borç ilişkisini doğrudan inceleyen ilk ve tek çalışmadır. Ayrıca, daha önce hiçbir çalışma bu ilişkiyi etkileşim terimlerini kullanarak incelememiştir. Bu çalışma, alacaklılara, finansal kiralama şirketlerine potansiyel müşteriyi tespit etmeleri açısından yol gösterici özelliğe sahip bir çalışmadır. Anahtar Kelimeler: kiralama, tamamlayıcı, ikame, borç, BRICS, BIST, Tobit, sınırlı bağımlı değişken modelleri, rastgele etkili tobit model