Kurumsal değişimlerin ve politik sorunların yansımaları: Osmanlı tahvilleri ile ekonometrik uygulamalı tarihsel değerlendirme (1903-1914)

Tahvil fiyatları, bir devletin harcama ve gelir kapasitesi ile bağlantısı bağlamında siyasi ve jeopolitik dinamiklerle ilişkilendirilmektedir. Devlet tahvilleri, yurt içinde veya yurt dışında yatırımcılar tarafından temin edilerek, bir devletin yatırım için uygun olup olmadığını incelememizde yol gösterici bir veri sağlamaktadır. Bu açıdan, savaşlar veya politik çalkantıların varlığında kamu harcamalarının yükselebilecek olması nedeniyle; tahvil fiyatlarındaki talep azalışı ve fiyat dalgalanmaları tespit edilebilmektedir. Aynı şekilde, tahvil fiyatları devletin mali yapısı ve genel iktisadi sisteminde ortaya çıkacak düzelmelerin olması durumunda da istikrar kazanabilmektedir. Örneğin, vergi sisteminin etkin hale gelmesi, kamu harcamalarının parlamenter denetim altına alınması veya mali ve idari sistemde yapılan etkili reformlar, yatırımcıların güvenini kazanmışsa, bu durum devlete borç verme isteğini artırarak tahvil talebini ve fiyatlarını yükseltecektir. Aksi halde talep azalacak ve fiyatları düşecektir. Tezde, Osmanlı İmparatorluğu'nda 1903–1914 yılları arasında gerçekleşen reform ve kurumsal değişimlerin mali ve idari sistem üzerindeki etkisi tahvil fiyatları aracılığıyla incelenmektedir. Bu çalışmanın ana hedefi, Osmanlı İmparatorluğu'nun 1900 sonrasında mali ve idari sistemini düzenlemek için uyguladığı İkinci Meşrutiyet ve Kişisel Gelir Vergisi gibi önemli reformlar süresince yaşanan savaşlar ve isyanlar da var iken mali sisteminin etkinliğini ne derece değiştirdiğini gözlemlemektir. Bu çerçevede, reform ve kurumsal değişimlerin tahvil yatırımcılarına yansımalarının; İstanbul, Londra, Paris ve Berlin borsalarında 1903–1914 yılları aralığındaki konsolide tahvili günlük fiyat verilerindeki oynaklık incelenerek değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Tezde; eğer kurumsal değişimler ve reformlar başarılı olmuş ise, Osmanlı Devleti'nin konsolide borç tahvillerinin fiyatlarının yükselmesi ve dalgaların azalması gerektiği ortaya çıkmaktadır. Yapılan ekonometrik analizler, ilgili reform ve kurumsal değişimlerin etkinliği konusunda şüphe yaratmaktadır. İstanbul borsasında; İkinci Meşrutiyet, Kişisel Gelir Vergisi Reformu ve Birinci Balkan Savaşının, Londra borsasında; Rus–Japon Savaşı ve 1907 Finansal Krizi olayının, Paris borsasında; İkinci Meşrutiyet, Kişisel Gelir Vergisi Reformu olayı, Rus–Japon Savaşı ve Birinci Balkan Savaşının, Berlin borsasında ise; Birinci Balkan Savaşının ve Bab–ı Ali Baskını olaylarının piyasada fiyat dalgalanmalarını ve oynaklığı arttırıcı etki yarattığı görülmüştür. Genel olarak, İstanbul ve Paris borsalarındaki yatırımcı tepkilerinin benzer olduğu söylenebilir. Elde edilen sonuçlar bağlamında, savaşların etkisinde kalan siyasi–politik durumun, oynaklık artışı olarak piyasalara yansıyabildiği ve reformların olası olumlu etkilerini sınırlandığını söylemek mümkündür. Bu sonuçlar, Osmanlı İmparatorluğu'nun kurumsal dönüşüm sürecinin anlaşılmasına katkı yapabilecek niteliktedir. İlave olarak, günümüzde sistemsel sorunları nedeniyle kurumsal değişim ve reform uygulamalarına yönelen birçok iktisadi yapının ve devletin politik gerilimler bağlamında bu tip olumlu hareketleri sürdürmesinin zorluğunu anlamak da bu bağlamda önemlidir.